ביקשו מלאכי השרת לומר שירה

שפּינאָזאַ האָט געזאָגט אַז גאָט איז אַלעס און אַלעס איז גאָט און דער בעל שם טוב האָט געזאָגט בכל דרכיך דעהו, גאָט איז אין אַלע מעשים. עס קען זיין אַז עס איז אַ גראַמאַטישער מחלוקת: לפי שפּינאָזאַ איז גאָט אין די זאַכווערטער און לויט דער בעל שם אין די ווערבן. אפשר זאָג איך נישט גוט נאָך נאָר סייווי בין איך דאָס נישט אויסן.

יענער וואָך איז געווען ראש חודש, זמן כפרה לכל תולדותם, און ביי שחרית, אָנגהויבן ביי די הללויהס און אַריינגעצויגן אין דער הויכער שמונה עשרה, האָט איך מיך געקלערט אַז, פּוּנקט ווי גאָט, געפונט זיך אויך פּאָעזיע אין אַלעס. יעדער איז ביכולת עס צו זען, למעשה זען עס וויינעקר, נאָך ווייניקער דערזען און בלויז יחידי סגולה קענען עס פאַנגן אויף צו פאָרעמען און פאַראייבקן. אָמאָל זוכט מען מיט ליכט כאָטש פאַר אַ צווייטן איז אַלעס ליכטיק, אַמאָל מעג עס ליגן ביי די הענט, פאַרבלענדט אפילו די אויגן אָבער קוים וואָס מען וויל דערטאַפּן שפּרינגט עס אַוועק ווי קוועקזילבער. איינער איז בלינד אפילו אַז ער קלאַפּט זיך אָן אין דברים העומדים ברומו של עולם און ביי אַ צווייטער איז דאָ געזאַנג אויך אין הבל הבלים.

אויף אויסצופּריוון מיין טעאָריע האָב איך מיך אומגעקוקט דאָרט ביים דאַווענען. איך האָב מיך געטראַכט לאָמיך זען וווּ די שירה וזמרה געפונט זיך דאָ אויפן אָרט. איך האָב געוואָלט זען צי אין מיינע ד' אמות ממש אָדער כאָטש אינעם שטיבל קען מען אויך מקיים זיין וכולם פותחים את פיהם בקדושה ובטהרה.

קוק איך מיך אום און אויפן וואַנט הענגט אַ לוח ווואָס יעדער בלאַט טראָגט אַ וואָך און איטליך שורה אַ טאָג. יעדער וואָך מישט מען איבער, דעם פאַרגאַנעם וואָך ריקט מען פון הינטן און מען הייבט ווידער אָן ביים אָנהייב פונעם נייעם בלאַט. דער פּאָעזיע פון צייט וואָס דרייט זיך מיט די בלעטער, די נומערן ציען זיך פון איין וואָך צום צווייטן אָבער דאָס נייע בלעטל איז פריש, דאָס קען אַיעדער זען אָבער דאָך פעלט אַ נותן טעם צו מאַכן דערפון אַ ליד און אויסצאַפּן דער מוזיק פון דער וואָכענליכן דריי.

איך קוק מיך ווייטער און איך זע נאָך פּאָעזיע אויפן קרומען באַרעמטען חרם הקדמונים נישט אַרויסצונעמען ספרים פונעם בית המדרש געשריבן אויף בייזער פּאַפּיר און הענגט אונטער אַ טשוואָק באַדעקט מיט אַ פאַרקנייטשטן היטל. דער ארון קודש איז מער נישט געקליידערט מיט דער ווייסער פּרוכת נאָר צוריק צו בורגאַנדי רויט מיט גרינע און געלע פּלאַסטיק אויפן קרוין פון גאָלדענע פעדעמער, העכער דעם עמוד גיסן זיך ברכות פון משיב הרוח ומוריד הגשם יעלה ויבא ותן ברכה און ברכי נפשי און אין יעדער אות דערטאַפּט זיך עפּעס, די פּאָעזיע שווימט פאַר די אויגן נאָר עס בלייבט אותיות פּורחות באויר.

עס הערט זיך אַ קרעכץ פון די זאַוויסן ביי אתה חונן ווי אַ שנאָרער קומט אַריין און כאַפּט זיך אָן די קעשענעס די מטבעות זאָלן נישט שטערן די מתפללים. אַ קוויטש ביי שמע קולנו וואָלט געווען צו סענטימענטאַליש, אָדער ליצנות. אַ געשריי ביי סלח לנו צו פרום, אָדער פאַלטש. און אַז מען האָט נישט געהאַלטן ביי אתה חונן איז האָט זיך פאַרדעם פּאָעזיע איר אייגענעם אמת.

די אויסגעטרוקענטע הושענות דרימלען העכער דער ארון קודש, דאָס קיישעטל ארום דער איין־פיסיקער לולב לענט זיך אָן אויפן לא תנאף פון די לוחות, עפּעס הערט זיך אין דעם חזנס געכאַפּטן וואָכעדיקן הללו ניגון, מען שפּירט עס אין דעם אבלס נוסח וואָס רוהט היינט לכבוד ראש חודש, מען איז עס טועם אין דעם בעל היאָרצייטס פייכטער לעקעך.

פעלזן באַשיצן קראָליקלעך אין ברכי נפשי און איך זוך מיך ווייטער אין די כבשים בני שנה תמימים. טאַקע יגעתי ולא מצאתי נאָר תכתב זאת לדור אחרון אַז איך האָב געזוכט, עפעס האָב איך געזען, נאָך ווייניקער האָב איך דערטאַפּט כאָטש געוואָלט און געפּריווט האָב איך.

עת לקרוא ועת לדבר

יו״ט באשטעל איך מיך געווענדלעך א צייטונג. אמאל צאל איך צו און מען ברענגט עס מיר אהיים, אמאל צאל איך פאר יום טוב אדער איך גיי צו דארט וואו איך בין באקאנט און איך נעם אויף בארג. ווי משה רבינו איידער ער האט געהרגעט דעם מצרי, ויפן כה וכה וירא כי אין איש, גנבע איך מיך אריין אין געשעפט, איך קנייטש איין דער צייטונג אין ביזעם און איך גיי ארויס געשפאנט מיט אראפגעלאזטע אויגן. אז די פרוי וואס קומט אויפוואשן און ריין מאכן קומט אריין אויף יום טוב בעט איך איר זי זאל מיר ברענגן און לעצטענס גייט פאר מיר איינער פון מיינע זונען וואס אים נייגערט אויך וואס עס טוט זיך אויף דער וועלט.

אויסער דעם אז מען איז איינגעשפארט איבער יום טוב און מען וויל מיטהאלטן מוז מען אויך האבן עפעס פריש צו לייענען. פאר און נאכן דאווענען, ווען מען לענט זיך אן נאך די סעודות, ווען מען ווארט אויפן שווער אויף דער סעודה ווייל ביי זיי שטעלט מען זיך האלב צען און זיי זאגן אלע יוצרות, און זיי האבן סתם ליב צו שלעפן. און מען דארף אויך עפעס מסיח דעת צו זיין פון בבוקר יאמר מי יתן ערב, ווען קומט שוין מוצאי און דאס רעדל פון דאווענען, עסן, שלאפן און גרעפצן וועט נעמען אן עק.

איז אבער אויך דא נאך א חשבון. אז מען קומט אין שיל פרעגט דער עולם צי עס איז דא נייעס און אויפן צווייטן טאג יו"ט נאך מען האט שוין אלעס דורך געקייט פרעגט מען דאס גאר אפט איז וויל מען נישט אנטוישן. איך בין נישט פון די וואס זענען מקהיל קהילות ברבים, אזוינע נייעס טרעגערס וואס קענען נאכזאגן מלה במלה טראמפס לעצטע פיקחות און דערנאך זיך דינגן איבער זיין פיסק אויף שרויפן. אבער אעפ”כ אז יידן פרעגן איבער א קאווע אין סוכה ווען אינעווייניק זינגט מען ממקומך וואס עס טוט זיך אויף דער וועלט איז גוט צו האבן אן ענטפער.

עס איז דא ביי אונז א ייד וואס זיין וועקערזייגער וועקט אים מיט די נייעס סיי אין מיטן וואך און סיי שבת און יו"ט האט ער אבער א טבע אז ער האט מורא צו דערציילן. אז מען פרעגט אים ברבים ווייסט ער נישט און ער לויפט אוועק. נישט איעדער איז פעהיג רעדן צו אן עולם וואס ווי לענגער מען רעדט וואקסן ארום די מענטשן און דער געדרענג ווערט שטערקער. און אז דער עולם ווערט צו גרויס קומען די גבאים און שרייען, נו שלמה מילך מאכטס נישט קיין קופקעס.

ווייטער אז מען פרעגט אים ביחידות הייבט ער אן בראשית ברא. איך פרעג וואס זאגט דער ראדיו און ער זאגט מיר וואס ער האלט איבער אלעס פון סיריע, דער מיטל מזרח, אבאמא, רוסלאנד, אוקראינע און די שבעה כוכבי לכת.

א שטיקל איפכא מסתברא בין איך אויך אין איך האב ליב אליין צו לייענען ווי איידער אנדערע זאלן מיר זאגן. איז ליין איך מיר אפ מיינס און אז איך קום אין שיל און הער מעשיות מיט בערד קען איך אריינהאקן לא כך היה מעשה און נאט אייך די פאקטן. און אצינד אויף אוכל נפש קענט איר צוקאכן צימעס וויפל איר גלייכט.

דארף מען אבער וויסן וואס צו דערציילן. אן עקסידענט צי א רציחה ווייסן אנדערע בעסער, אויף געבורטן און פטירות מוז מען גייו אין מקווה, ארץ ישראלדיקע נייעס שוין ענדערש אבער אויף דעם זענען אויך דא צו גרויסע מבינים. און אז מען דערציילט מוז מען אויך אויסהערן די רחמנא לצלנס און ימח שממס איז מיר לייכטער מיט דעם נישט אנצוהייבן.

איז אבער דא פאליטיק און אינטערנאציאנאלע נייעס און די רעפובליקאנער און דעמאקראטן און דער פויפסט און פוטין און פארשטייט זיך אליין וואו האלט וואל סטריט און אויל און גאלד וכו'

וואס טוט מען אבער אז דער נייעס איז אז מען האט געפונען וואסער אויף מארז? איך בין אין די זאכן א גאנץ קנאפער ידען כאטש איך ווייס אז מארז איז ווייט און רויט און וואסער איז א יסוד פון לעבן. אבער פארזיך זיך שטעלן אין שיל ווען מען פארקויפט רביעי פאר צענדליקע 'טויזנט' און זאג איבער וואסער אויף מארז. דער וועט זאגן, נו איז וואס, א צווייטער, אז מען קען זיך אויף זיי נישט פארלאזן, א דריטער אז דאס איז אפשר די מים העליונים פון די ששת ימי בראשית, א פערטער אז זיי האבן נישט מיט זיך וואס צו טון און אויף דעם וועט זיך איינער וויצלען אז ער קען בעסער טון מיט דער געלט וואס דאס קאסט און דערנאך פרעגט איינער, וואס איז מארז און איצט גיי הייב אן.

ווייטער דורשי רשומות וועלן זאגן אז עס איז מרומז אין שמחת בית השואבה און ניסוך המים וועט שוין איינער צולייגן אז נאסא ווערט נאס. די דורשי רשומות וועלן אבער ערענסט ווערן אז עס איז נישט קיין חכמות און ווער ווייסט חס ושלום וואס דער ליקוי לבנה פון דער ערשטער נאכט סוכות באדייט. און אין גמרא שטייט שוין, טאקע אין מסכת סוכה, אז ישראל מונים ללבנה און פון דארט קען מען ברענגן היסטאריע וואס האט אלץ פאסירט נאך אזוינע געשענישן. און צו דעם קומט דער געלערנטער יאט אז מאדים איז א סימן פון בלוט און אפשר טאר מען ניטאמאל גלייבן איבער וואסער.

איז דעריבער לייכטער צו זאגן אז פוטין און אבאמא האבן זיך געטראפן. דער זאגט אבאמא איז א בהמה און פוטין איז א חברהמאן. א ציוניסט רעדט אריין אז ארץ ישראל וואלט עס שוין לאנג ערלעדיקט, און נאך איינער אז טראמפ וועט שוין גוט צופיקסן פוטינען און ווען איינער ווארפט אריין הילערי שיסט מען פאר געלעכטער.

דערווייל שרייט איינער השם השם און די רייכערער לייגן אראפ די נאך ברענענדיקע ציגארעטלעך וואס די קינדער כאפן שפעטער דערפון שיריים. און דער עולם לייגט זיך ארויף דער טלית אויפן קאפ און גייט אריין איבערדערציילן דער פרישער נייעס בין גברא לגברא.

אומאַן אומאַן ראש השנה

מיט אַ היפּשע פּאָר יאָר צוריק בין איך געווען אין אומאַן אויף ראש השנה. איך ווייס אַז מענטשן רעדן דערפון מיט עקסטאַז נאָר פאַר מיר האָט עס נישט געאַרבעט. איך בין אַוועקגעקומען מיט ווייניקער נישט מער אהבת ישראל, אַנטוישט ווייל את שאהבה נפשי בקשתיו ולא מצאתיו.

איך האָב געהערט צו אַ חסידות, און אין אַ געוויסן זינען געהער איך נאָך אַלץ דאָרט, נאָר צום רבין בין איך שוין נישט געפאָרן. מיט אַ יאָר, צוויי פאַר אומאַן בין איך ווידער געפאָרן אויף ראש השנה צו מיין רבי און איך בין אהיים געקומען אומעטיק מיט אַ באַשלוס אַז דאָרט האָב איך שוין נישט קיין פּלאַץ. איך געדענק אַז איך האָב געזאָגט פאַר אַ חבר אַז עס נישט מער ווי אַ נומער שפּיל. אַזויפיל בחורים אין די ישיבות פּראָדוצירן אַזויפיל חתנים דעם יאָר און יונגעלייט דער קומענדיקער יאָר. פון זיי ווערן פינף צי אַכט מאָל אַזויפיל קינדער אין די תלמוד תורה אין מיידל שולעס און פון זיי ווערן ווידער חתן בחורים און כלה מיידלעך און ווידער פרישע קינדער געדאָפּלט צי זיבן מאָל אַזוי פיל. דעמאָגראַפיע מעג זיין קעניג אָבער איך בין גורס לא מרובכם חשק ה' בכם.

איך האָב מיטגעלעבט וואָס דאָס מיינט ווען דער רבי טאַנצט טאַנצן אַלע חסידים. וואַרעמקייט איז ווען דער רבי גיט אַ קרעכץ, לעבעדיקייט איז ווען דער רבי באַוועגט זיך און התעוררות איז ווען דער רביס קול ברעכט זיך און עס דאַכט זיך אַז ער וויינט. און ווען דאָס איז נישט דאָ וואַלגערט מען זיך און מען פרעגט, ווען קומט דער רבי אַריין.

אין אומאַן האָב איך געמיינט איז עפּעס אַנדערש און עס איז טאַקע אַנדערש נאָר אויך נישט פאַר מיר. אפשר וועל איך צוריק פאָרן אפשר נישט, אָבער ווי נאָר ברענט עס נישט.

די ימים נוראים צינדן אייביק ביי מיר אָן אַ פחד פון די קומענדיקע טעג, נישט אַזוי ווייט אימת הדין ווי אימת הסקוטשנע פון לאַנגע שעות אין שיל, שווייגענדיקע שמונה עשרהס און אַן אַנגעצויגנקייט אין דער בריאה. די טונקעלע, קילע פרימאָרגנס מאַכן אַ רושם אַז עס איז טאַקע היום יעמיד במשפט כל יצורי עולמים און בייזע מענשטן מיט פאַרגלייזטע אויגן כאַפּן אָן די הענט און וווּנטשן אָן אויפהער.

דער חשבון הנפש רעכנט זיך אַליין. די נישט אויסגעפירטע החלטות פונעם פאַרגאַנגענעם יאָר קעגן די הבטחות צום נייער יאָר און אויך הערשט אַ פאָרכט אַז מען פירט נישט אויס און מען וועט נישט אויספירן די פליכטן פון די טעג. איך וויל זאָגן סליחות נאָר זאָגן ביי נאַכט און נישט פאַרטאָגס מאַכט זיך שפּירן ווי אַ שווינדל און אויפשטיין קומט אָן שווער. אַז איך קום יום הקדוש אָן צו אדון עולם איז דער שחרית מיר צו לאַנג אָבער אַז איך פאַרפעל המלך האָב איך שוין וואָס צו קלאַפּן על חטא. האָט זיך מיר געקלערט איך וועל מיר פאָרן קיין אומאַן און אפשר דאָרט וועל איך געהאָלפן ווערן.

וואָס זאָל איך אייך זאָגן? איז עס אַנדערש, דיפרענט? אָוי יעס. דאָרט איז נישט אַזוי ווייט אור וחושך משתמשים בערבוביא ווי שגעון און שכל, עקסטאַז און געלאַסנקייט כאַפּן זיך אָן די הענט און הערן נישט אויף טאַנצן. אַז אויף צו הייסן אַ קאַרלעבאַכניק מוז מען בלויז ליב האָבן זיינע ניגונים קענט איר מיר מצרף זיין. אָבער טאָמער מוז מען צו דעם איבערחזרן הונדערט מאָל ביוטיפול, פּרעשעס, מײַ האָוילי בראָדערס אַנד סיסטערס, און נאָכאַמאָל מאָויסט פּרעשעס איז עס נישט מיין טעם. טאָמער אָבער האָט איר דאָס ליב און איר גלייכט זיך לייגן די הענט אויף אַ צווייטנס פּלייצע און זיך הייבן פון דער ערד איז כאַפּט אייך די געפּעק און לויפט אַהין.

ערב ראש השנה סליחות בין איך פאַרשלאָפן, אויפן טיר פון מיין בעל אכסניא, אַן אוקריינישער פּאָר פאָלק מיט אַ צענערלינג זון, האָט געהאָנגן אַ ברעסלעווער צעטל אַז די פרוי טאָר זיך נישט טרעפן אין דער היים האָב איך איר באַלד פאַררופן, איך בין געגאַנגן אין מקווה און אַרויסגעלאָפן נאָך איידער איך האָב מיך געטובלט און אין דער דירה האָט מען מיר אויפגעקאָכט וואַסער איך זאָל מיך קענען באָדן, און ועל כולם בין איך ביי תיקון הכללי אויף ערב ראש השנה נישט געווען. איך האָב קיינמאָל נישט פאַרשטאַנען ר' נחמנס אָבסעסיע מיט אָנאַניזם און פון די מעשות וואָס איך האָב געהערט דערציילן פון דער וועד הצניעות האָט מיר אויסגעזען אַז איך בין אין דעם נישט אַ יחיד.

דער דאָמינאַנטער עולם זענען ישראלים און, אָן זיך צו פאַרזונדיקן, בין איך פון זיי נישט דער גרעסטער חסיד. איך האָב געזען פּראָפעסיאָנעלע מענטשן אויסגעלייגט אויף מאַטראַצן אפשר זעקס צי אַכט צו אַ שטוב, טאַטעס מיט קליינע קינדער וואַלגערן זיך ווי ציגיינער, אין מיטן גאַס שטייט איינער מיט אַ שפּריץ פאַרב און מאַכט אַ געלע פּאַס און שפּריצט נוסח גראַפיטי אַז ביז אַהער קומט אָן דער עירוב כאילו דער שאָסיי געהער זיינס. דער תירוץ איז אַז מען טוט פאַר דער אומאַנישער באַפעלקערונג גאָר אַ טובה ווייל זיי זענען אָרעם און ’צוריקגעבליבן‘ און מיר קומען מיט קרייצע און זיי האָבן אונז סייווי פיינט. און אַז איר מיינט אַז נאָר פאַר די לאָקאַלע האָט מען נישט דרך ארץ האָט איר אַ גראָבן טעות ווייל אפילו דער פשוטער סידור איז נישט פטור. ברוך ה' לעולם זאָגט מען נישט פאַר שמונה עשרה ביי מעריב ווי אין חוץ לארץ ווייל ווייס איך ווער האָט געפסקנט אַז אין אומאַן איז קדושת ארץ ישראל.

זיי זענען אפשר גערעכט און פאַר דעם וואָס קדושת ארץ ישראל באַשטייט פון גאולה אויף ערב יום־טוב האָט מען עס דאָרט טאַקע ערליך איבערגעפירט. נאָך פאָרן אַ פּאָר טעג אויף די אוקריינישע באַנען און שאָסייען און מען שפּירט זיך בארץ ציה ועיף בלי מים קומט מען אָן קיין אומאַן און די גאַסן האָבן דער אווירא דארץ ישראל פון ככר השבת ערב פסח און סוכות צוזאַמען. מוזיק און בעטלערס, ספרים טישלעך, סי די פאַרקויפערס, יאַרמולקעס, טליתים קטנים און אַלעס וואָס נויטיקט צו זיין גאָטס אַ מענטש קענט איר דאָרט איינהאַנדלען בכסף מלא. די מיקראָפאָן רופערס הערן נישט אויף צו שרייען און וווּ איר דרייט זיך טאַנצט מען ווייל ווי איך האָב געזאָגט אַז עס גלוסט זיך אייך טאַנצן – און איר זענט אַ מאַן און מער ווייניקער חרדיש געשטומט - איז נישט פאַראַן אַ בעסערע פּלאַץ.

איך זאָג נישט, איך האָב אויך הנאה געהאַט. ערב יום־טוב אַזוי נאָכן זמן בין איך נאָך געווען אין מיין דירה צי אונטערוועגנס אין שיל און איך הער אַ דונער וואָס איך האָב אין מיין לעבן נישט געהערט און האָט מיר אויפגעטרייסלט די ביינער. סך הכל איז עס געווען אַ יהא שמיה רבא פון עטליכע טויזנטע מענטשן געשריגן בכל כוחם. אויפן ערשטן טאָג יום טוב האָב איך געטראָפן נאָך עפּעס אַ פאַרלוירענער נשמה פון דרום אַפריקע, געוווינט אין ישראל און ער פאָרט פון דאָרט אַוועק וווינען אַנטוישט אַז ער האָט נישט זוכה געווען אַז דאָס לאַנד זאָל אים וועלן. איך בין געגאַנגן צום מוהרא"שס מנין און באַלד זיך אויסגעדרייט פון זען נאָך אַ רבי וואָס מען שטופּט זיך אַרום אים.

שפּעטער האָב איך געטראָפן וואָס מען רופט היינט אָטידי און מיט זיי האָט מען געקענט פאַרברענגן אויף יידיש. מיר האָבן געשפּעט פון די נאַקעטע לייבער וואָס האָבן זיך געטובלט אין דער טייך סמוך ונראה צום גרויסן שיל. ביי תשליך האָט עס אויסגעזען ווי כלל ישראל איז אַריין אין אַ טענצל. דער זון איז אונטערגעגאַנן איבער דעם אומאַנסקאַ טייך און דאָ הולעווען אַ חברה געשטריקטע יאַרמולקעס מיט קאַרלעבאַך און אַ פּאָר פיס אַוועק כאַפּן זיך אָן די הענט אַ גרופּע ווייסע זאָקן וואָס זענען גענוג אַנטוישט מיט זייערע סיסטעם אין דער היים אַהערצוקומען אָבער נאָך נישט גענוג צו קענען טאַנצן מיט יעדן. מוזן זיי האָבן זייער אייגענע קאָן, איווכײַן צדיקעם ייִראיִ ויִשמעכי ווישאָרעם....

באַלד נאָך יום טוב האָבן מיר די אָדיטיס למחצה לשליש ולרביע געשלעפּט צו ר' נתנס קבר (ר' נתן איז געווען מעין פּאָויל צו ר' נחמנס יעזוס) און פון דאָרט איבערנאַכט קיין מעזביז וווּ מען האָט געכאַפּט אַ סליחות און דערנאָך קיין באַרדיטשוב צו זינגן רבש"ע לאָמיר מאַכן אַ בייט אויף ר' לוי יצחקס ציון. ווידער האָט מיר געשטערט זייער אמונה. זיי זענען געווען עולי רגל און איך בין געווען אַ טוריסט. זיי האָבן זיך אָנגעוואַרעמט אין דער בעל שמס מקווה און מיר האָט געגרוילט ווי מען האָט פאַרשוועכט אַ שיינע צאַרטיקע שטעטל ווי מעזביז מיט אַ ברוטאַליסטישע בני ברקע געביידע.

אַהיים בין איך גקעומען מיט אַ פּאָר שיינע ניגונים וואָס איך האָב מיך דאָרט אויסגעלערנט. כל הנשמה תהלל יה, וידע כל פעול כי אתה פעלתו, אומאַן אומאַן ראש השנה און אויך דער ליד:

טייערע ברודער
לעכטיקע ברודער
ווען וועלן מיר זיך ווייטער זען?
ווען וועלן מיר זיך ווייטער זען?
אַז גאָט וועט געבן
געזונט און לעבן
דעמאָלט וועלן מיר זיך ווייטער זען
אַז גאָט וועט געבן
געזונט און לעבן
דעמאָלט וועלן מיר זיך ווייטער זען

דאָס איז אַלעס געווען מיט אַ היפּשע פּאָר יאָר צוריק. דעמאָלט האָט מען געזאָגט עס זענען דאָ אפשר אַכצן טויזנט און היינט קען שוין זיין אַכציק טויזנט אָבער צוריק בין איך נישט געווען. יעדער יאָר אַרום די טעג ווען עס טוט זיך אַ געפאָרעכץ טראַכט איך אפשר דער יאָר, איך האָב אויך צוגעזאָגט די קינדער אַז איך וועל נאָך מיט זיי אַמאָל פאָרן. דערווייל איז אָבער נאָך אַ יאָר און איך בין דאָ נישט דאָרט.

האיש מקדש ו’

האָבן מיר געהאַלטן ביי אַ שידוך אָדער נישט שידוך? עס איז שוין אַזוי לאַנג אַז איך קען שוין נישט מיטהאַלטן. אָבער דערציילן מהנעשה ונשמע ביי אונז איז מען פאַרדעם נישט פטור און צו דעם איז די מעשה אַזוי. דער איש מיינער עלטערט זיך אין פריידן און פון מקדש איז קיין זכר. ער וויל נישט, איך דאַרף נישט און מיין פרוי לאָזט זיך נאָך דערווייל. ובזה וואָלט איך געקענט מברכן על המוגמר נאָר ווי איר פאַרשטייט אַליין אַז ווען איך האָב בלויז דאָס צו זאָגן וואָלט איך דאָך נישט געשריבן ובכן וועלן מיר אַריבער צום אמתן תכלית השרייבן.

איז אַזוי. פון צייט צו צייט פרעגט מען מיר ווי אַלט מיין זון איז און ווען איך ענטפער אַז ער איז שוין מבן עשרים ומעלה שאָקלט מען צו אַזוי אַז דער קשיא שרייט פון זייערע געזיגלטע ליפּן. אַמאָל פרעגט מען מיר יאָ? נו בתמיה, און איך ענטפער, נו בניחותא. מאַכט זיך אָבער אַמאָל אַז מען וויל מיר עפּעס אָנטראָגן און איינס פאַר דער לעצטער מאָל איז געווען מוצאי שמחת תורה. דער עולם גוט ווינטערט זיך אין גרויסן, מיר רופט מען צו אין אַ זייט כמנהג השדכנים און איך ענטפער אַז איך בין נישט אינטערסירט. יענער מאַכט מיט די הענט, נו, אַז דו ביסט נישט אינטערסירט פאַרשטיי איך. כלומר ווען איך זאָל זאָגן אַז עפּעס טויג נישט מיטן שידוך קען ער זיך מיט מיר טענהן, און אָפּווענדן, און זיס מאַכן, און ווי אַ ריאַל עסטייט מעקלער קען מען מיר עפּעס אונטערריקן פון פּענסילוועניע און מען מזל וברכהט זיך נאָך איידער מען ווייסט צי מען האָט אַ מאָרגעז. אָבער אַז איך 'הער נאָך נישט' איז טאַקע נעבעך אויף מיר נאָר מיט אַ טויבער קען מען זיך נישט דינגן.

צו מיין מזל איז מיין זון לעבן מיר געשטאַנען און מסכים געווען על ידי. מיין פרוי האָט מען אויך עפּעס אָנגעטראָגן און איר האָט מען שוין מוסיף געווען אַז דער שדכנטעס מאַן דערציילט וואָס פאַר אַ פיינע רושם מיינע בחורים מאַכן אין שיל און מכוח זייערע כלומפּרשטע וווילע שמונה עשרהס וויל מען זיי צאַמפּאָרן מיט אַ מיידל. אָבער אַז נישט איז נישט.

דער בחור דערווייל מאַכט אַ חיים טובים. לערנען לערנט ער אין אַ ישיבה ווי אַ בחור, וווינען ווינט ער אין אַ דירה ווי אַ יונגערמאַן, וואָטסאַפּן וואָטסאַפּט ער ווי אין כּולל, פריי איז ער ווי אַ פויגל און די פאַרהייראַטע רופן אים אויף שבת צו אַ סעודה. וואָס פאַר אַ בעסערער גן עדן קען דען זיין. איי זיינע עלטערן נעבעך, דער פאָטער רעדט אים צו אַז שוין גענוג אין ישיבה און שוין צייט זיך איבערקלייבן אין קאַלעדז און דער מוטער בעט אויפן טאָג ווען ער וועט זיך אויפוועקן אַז שוין צייט פאַר אַן עזר כנגדו? איז די מעשה אַז ער איז שוין אין די יאָרן וואָס ער טוט ווי ער פאַרשטייט און מען קען זיך טענהן און קריגן אָבער אויף הייסן איז דער צייט שוין פאַריבער. פאַרשטייט איר שוין אַליין פאַרוואָס עס איז גאָר גוט זיי יונג חתונה צו מאַכן.

דאָס איז אַלעס ביי מיר, אָבער ווי איר פאַרשטייט אַליין, זענען מיר דאָך נישט אַליין אויפן וועלט. אַרום אונז טוט זיך מיט ברודערס, שוואָגערס, שוועסטערס, שוועגערענס, פלעמעניקס, פּלעמעניצנס. מען פליט און מען קומט, פון ישיבות און פון סעמינאַרן, און טאָג און נאַכט האָרעוועט מען דער אויף האיש מקדש און די אויף האשה נקנית.

אַמאָל מאַכט זיך אַז מען קומט ביי ר' קטלא זיך שואל עצה זיין און דאָס איז שוין נישט פשוט. מיינט נישט. ר' קטלא האָט ליב געבן אַן עצה און ווען דער שוואָגער הייסט אויפרופן אויף אַ מצווה טאַנץ זאָגט מען אויף אים "און איצט לאָמיר אויפרופן דעם פעטער חיים שיע \ וואָס נהנין ממנו עצה ותושיה \ קומט געט אים כבוד מלכים \ פונעם מה נשתנה דער גרויסער חכם \ שרייט הויך אַלע \ בואו ונצא לקראת כלה." די מעלה דערפון איז אַז טאָמער וווּנדערט איר זיך אמאָל וואָס מען וועט זאָגן אויף אייערע הספד איז הערט אויס וואָס מען זאָגט אויף אייך ביים מצווה טאַנץ. אַז דער בדחן בלייבט נישט שטיל קענט איר זיך באַרוהיקן אַז כולו חייב זענט איר על כל פנים נישט.

איז אַז מען קומט צו ר' קטלאן פאַר אַן עצה הערט ער אויס. כּלל גדול קא משמע לן, אַז מען קומט אייך פרעגן אן עצה איז דער ערשטער זאַך האַלט אייך איין און געבט נישט קיין עצה. לאָזט יענעם אויסרעדן און איירע מומחותשאַפט און ערפאַרונג האַלט אייך אין בויך. פשוט לאָזט ענדיקן. אָבער נאָך איידער מען האָט יענעם געלאָזט אָנהייבן זאָלט איר וויסן אַז ר' קטלא איז נישט ווי די וואָס הייסן קומען אַ צווייטן מאָל. נישט חלילה ווייל זיי ווילן נישט העלפן אַ ייד, און אוודאי נישט ווייל זיי ווילן מען זאָל זיי נאָכלויפן. עס איז פשוט אַז מען געט זיך אָפּ תיכף ומיד קען דער שואל מיינען, אַז דער משיב איז גאָרנישט אַזוי פאַרנומען ווי מען מיינט און אַז ער וואָלט געווען פאַרנומען דריי און צוואָנציק מיט אַ האַלב שעה אַ מעת לעת איז שטאַרק נישט מסתבר אַז פּונקט האָט מען אים געכאַפּט אין זיין פרייע האַלבע שעה. ממילא הא גופא אַז ער האָט צייט אַן עצה געבן איז אַ סיבה צו צווייפלען צי זיינע עצות זענען טאַקע אַזוי געראָטן.

ביי ר' קטלא איז אָבער אַן אַנדערע פּראָבלעם, ער ווייסט נישט וויאַזוי צו זאָגן ניין. אַז מען קומט פרעגן, וווּ ער שטייט נאָר שטעלט ער זיך און וויל הערן. ציניקער וועלן זאָגן אַז ער וויל פשוט הערן אַ נייע לשון הרע אָדער ער גלייכט דעם געשמאַקן טעם פון יענעמס אַ קלעם. ווייטער די מאמינים בני מאמינים וואָס גלייבן אין אַן עסקן וועלן זאָגן אַז זיין מסירת נפש איז אין לשער און עס איז נישט דאָ אַ שעה אין טאָג וואָס ער איז נישט גרייט אַוועקצוגעבן פאַר אַ ייד. און דער אַרמיי פון פּסיכאָלאָגן קאָויטשעס וואָס ווערן היינטצוטאָג נולד חדשים לבקרים וועלן זאָגן אַז דאָס איז פשוט אַ מיטל פון פּראָקראַסטינאַציע. אַ נייע, פרישע זאַך איז שטענדיק אינטערסאַנטער ווי דאָס וואָס מען האָט צו דער האַנט. זאָגט אויף דעם ר' קטלא: און וואָס איז דען? אַז משה רבינו און בלעם הרשע האָבן געמעגט פּראַקראַסטינירן מעג ר’ קטלא אויך זיך דאָס פאַרגינען.

מאַכט זיך אַז עס רופט מיר דער שוואָגער און ער זאָגט, קטלא טייערער מען טראָגט מיר אָן אַ שידוך פון ארץ ישראל און איך יישוב זיך צי איך זאָל אין דעם אַריינקוקן. ער פרעגט ניטאַמאָל אַן עצה אָבער די בעלי עצות פארשטיין שוין אַליין ווען עס פאַרלאַנגט זיך אַ פאַרשטענדליך וואָרט פון א קליגער ייד. ער האָט מיר נישט געגעבן קיינע פרטים איבער דער סחורה ווייל וואָס איז דען דאָ איבער דעם צו רעדן? אַ סחורה ווי אלע סחורות: נקבים נקבים חלולים חלולים גלוי וידוע לפניך און דער רעשט פאַרשטייט איר אַליין. די משפּחה זאָגט ער איז נישט אַ שלעכטער, די זאַך אַליין איז אַן אַכטער פון צוועלף קינדער, די פריערעדיקע מחותנים זענען נישקשהדיק און ער קלערט עס קען אַ זאַך.

ווי אליהו הנביא פאַר אחאבן האָבן מיר זיך תיכף ומיד אָנגעגאַרטלט די לענדן און זיך גענומען עוצו עצהן. שמעני אדוני, זאָג איך פאַרן שוואָגער, איך ווייס אַז לא איש בעל שידוכים אנכי, איך האָב שוין איינס מיט א האַלבן בחורים אין די יאָרן, נאָך איינער וואָס איז שוין באַלד אין דער רייע און איך וועל נישט זאָגן אַז איך בין אין די ענינים באַהאַווענט. אָבער אף על פי כן קוקן מיר זיך אום און מיר זען ווי דער וועלט פירט זיך און אַלץ אַן עצה טובה זאָג איך אַז אויף אַן ארץ ישראלדיקן שידוך האָט ער צייט. צום ערשט זוך דיר פון דער היים אָדער די שכינותדיקע שטעט, און אַז עס גייט נישט גיי אין אַ ווייטערער שטאָט אָדער קיין קאַנאַנדע. אַז דאָרט גייט אויך נישט איז דאָ ענגלאַנד און אַנטווערפן אָבער קיין ארץ ישראל האָסטו צייט צו גיין ווען אַלע ברירות זענען אויסגעלאָפן און כלו כל הקיצים.

דבר זה כתוב בתורה שנוי בנביאים ומשולש במזומנים. אברהם אבינו האָט געדאַרפט אַ שידוך און ער איז שוין געווען אין ארץ ישראל האָט ער געהייסן ברענגן א חוץ־לארצדיקן ווייב פאַר זיין עקידה צדיקל. יעקב אבינו האָט נישט געוואַרט אויף זיין פאָטער און איז אַליין געגאַנגן נעמען נישט איינס נאָר פיר חוץ־לארצדיקע מיידלעך. יוסף הצדיק האָט גענומען אַ מצרישע, משה רבינו אַ מדיניתטע, די בני ישראל האָבן זיך פאַרשמעקט אין בנות מואב און פון ארץ־ישראלדיקע שידוכים האָט קיינער נישט געוואָלט הערן.

איז לאָמיר דאָס מסביר זיין בטוב טעם ודעת. דער עולם מיינט אַז חסידישע ייִדן זענען אַלע די זעלבע. אַלע גיין אין שיל דריי מאָל אַ טאָג, אַלע גיין אין כולל נאָך דער חתונה, די פרויען גיין אַלע שייטלעך, מענער צוויי סאָרט בעקיטשעס, מיידלעך לויזע בלוזעס און פּאָויני טיילס, ייִנגלעך געקעסטלטע העמדלעך און גומי אויף די הויזן, איז וואָס איז דען דער חילוק צי רחוב ר' עקיבא, מייפּל אַוועניו אָדער פיפצן ביי דריי און פערציק? היינו טעמא דשופר היינו טעמא דמגילה, אַלעס זינגט דער זעלבער קה רבון און יום זה מכובד און מלאכי השרת מה לי הכא מה לי התם. איי דאָרט קויפט מען מילך אין אַ ליטר זעקל און דאָ קויפט מער אָראַנזן זאַפט אין אַ האַלבער גאַלאָן קאַרטאָן, נו וועגן אַזוינע דיפערענצן וועט מען צושטערן אַ שידוך? אפילו תשעה באב מעג מען ברעכן טעלער איז וועט מען זיך נעריש מאַכן איבער אַ געדיכטער אַקצענט?

דער אמת איז אָבער אַז מיר זענען פאָרט נישט דער זעלבער. מיר רעדן אַן אַנדערע שפּראַך תריסר משמע, וואָס איז ביי זיי יהרג ואל יעבור איז ביי אונז בדיעבד און וואָס ביי זיי בדיעבד איז ביי אונז אַ מצוות עשה דאורייתא. מיר ביי זיי זען אויס חוקות הגויימדיק אפילו אין בגדי שבת און אין אונזערע אויגן פעלט ביי זיי אַ בן־נחישן חן. אמת אונזערע שבת סעודות מיט די דיפּס האָבן זיך שוין היינט גאָרנישט צו שעמען פון זייערס אָבער, זאָג איף פאַרן שוואָגער לעבן, כולם אהובים כולם ברורים נאָר דו מיט דיין אשכנעזישער אָפּשטאַם מצד אחד און אָבערלענדער ייחוס מצד שני, געבוירן און אויפגעהאָדעוועט אין דער געשמאַק פון טומאת ארץ העמים מעגסט דו נאָך אַסאַך פּוקן און מוזלען עד יעבור עמך ה' עד יעבור עם זו קנית.

מיר האָבן מיט דעם אויסגעלאָזט ווייל דער לעצטער כלל פון עצה געבן איז אָפּצוזאָגן קורץ און נישט אַריינגיין אין וויכּוחים, נישט שפעטער פרעגן וואָס איז געוואָרן און אוודאי נישט, נו ער האָט מיך נישט געפאָלגט, ווען עס געלונגט נישט. האָסט מיר געפרעגט האָב איך דיר געזאָגט מיינס. איצט טו דיר וויאַזוי דו פאַרשטייסט און זאָל זיין בשעה טוב ומוצלחת.

למה רגשו ייִדן?

אַז איר דרייט זיך אויפן ייִדישן וועב האָט איר אוודאי געהערט פונעם פאַרקער. אין קאַווע שטיבל האָט מען אויסגעגאָסן אַ טעפּל קאַווע אין דעם עולמס פרצוף און דער עולם האָט צוריקגעשפּיגן. קיין קריסטן זענען זיי דאָך נישט. שלום בערגער האָט געזאָגט אַז זייערע פּאָעזיע איז קיין פּאָעזיע נישט, מיט אשר יצר דיכטעריי קען מען זיך, זייט מיר מוחל, אונטערווישן און אַז 'ויבא גם הקוגל להתיצב' איז מאַכט אַ ברכה אָבער רופט אייך נישט צוליב דעם קיין ספרא רבאס.

איך וועל נישט אַריינשטעקן מיין קאָפּ צווישן אַזוינע ריזן. מה אנו מה חיינו? מיר זענען נישט ראוי צו זיין אַ גרויס־האַנטיקער בוכשטאַבּ אין אַ ליד פון אי אי קאָמינגס און כל־שכן נישט אַ גראַם אין אַ מאָדערנער ליד און ממילא ווער בין איך צו זאָגן מבינות אויף די אָ תחכמוניס. אַלחריזי אַליין וואָלט נישט געקענט ערפונדן חרוזים ווי "אויך די פוס געבן אַ קראַץ/ווען איך ליג אויפן מאַטראַץ". ווייטער די קריטיקער, דאָס איז דאָך אַ פלוגתא פון הלל ושמאי און פון די מלחמות פון שמואל הנגיד. אויף אַזוי פיל אַז מיר זען אַזוינע ריזן הייבן אויף די פּענעס שטיין מיר אין אַ זייט און קוועלן אַז עס גיסט זיך טינט נישט בלוט און אַז די געדערעם ווערן צופּלאַצט איז עס סך־הכּל פון אַפּאָר לכאורהדיקע אומגעלימפּערטע שורות.

נאָר וואָס דען? דער עולם וויינט ביטערע טרערן: הבה לי קאָנסטרוקטיווע קריטיק בעטן זיי. זיי קענען פאַרנעמען שאַרפע ווערטער און קרומען מיטן נאָז בתנאי אַז עס איז אַ סתירה לשם בנין. סתם איינצווואַרפן איז אפשר גוט אין 'ראָדני' אין דער 'קאַלטע און הייסע בור' ערב שבת נאָכן שקיעה, אָבער די האַקלע שותי קאַווע דאַרף מען באַהאַנדלן צאַרטיק ווי אַ מלמד ווען ער זאָגט עדות אויף די קינדער פּורים נאָכן טשעק.

צו אַ נישט משלנו קען זיך הערן דער מושג פון קאָנסטרוקטיוויע קריטיק ווי טרוקענע רעגן אָדער וואַרעמע שניי און פאַרדעם זענען זיי טאַקע נישט משלנו. מיר ווייסן אַז קריטיק צייגט מער אויפן קריטיקער ווי אויפן קריטיקירטער, אַזאַ בא ללמד ונמצא למד. אוסער דעם איז עס איינגעוויקלט מיט חששות פון הלבנת פני חברו, שפיכות דמים, לשון הרע און רכילות און וואָס איז אין דעם דען דער נוצן. איר ווילט מתקן זיין, געזונטערהייט, איז זאָגט וויאַזוי. און וויפל האָט איר שוין אַריינגעלייגט אייערע אייגענע פינגער אין קאַלט וואַסער אַז איר זאָלט קענען רעדן? אָבער סתם קריטיקירן לשם קריטיק, דאָס איז אַן עקלהאַפטיגער מדה און נישט וואָס אייניקלעך פון אברהם אבינו, רחמנים, ביישנים און גומלי חסדים באנוצן זיך דערמיט.

ממילא וועלן מיר טאַקע זיין קאָנסטרוקטיוו און אָנהייבן מיט געבן דער צבור דיכטערס אַ ציפּ אין בעקל. איר האָט משים געווען לילות כימים און מחדש געווען לידער און שירים און פּזמונים און חרוזים און פיוטים און יוצרות און קיין סילוק קומט זיך פאַר אייך דערפאַר נישט. ווי חלוקת הפרסים ביים סוף זמן קומט יעדן באַזונדער אַ קב הישר פון דעם לעצטן דרוק: דעם פאַר שמירת הזמנים, דעם פאַר התמדה, דעם פאַר פרעגן גוטע קשיות און דעם פאַר נישט שטערן. כל העדה כולם קדושים און דער לעצטער זאַך וואָס די מלומדי מכות פון מלמדים און מגידי שיעורים דאַרפן איז נאָך סאַרקאַזם און שטעך־ווערטלעך. אַ גרויסע גדולה שלום בערגער קען שרייבן, די קשיא וואָלט געווען ווען ער זאָל נישט קענען. אָבער אונז אַז מיר קענען באַוועגן אַ פּענע איז עס שוין פון די עשרה נסים שנעשו לאבותנו. מיר האָבן זיך איטליך אַליין אויסגעלערנט און לפום צערא אגרא.

דאָס איז פאַר די יחידים. פאַרן ציבור ווייטער, צו זאָגן אַז מיר פאַרשטיין נישט צו פּאָעזיע ווייל מיר לייענען נישט איז פשוט מוציא לעז צו זיין אויף אַ קהלה קדושה בישראל. וואָס הייסט? מיר שטיין אויף באַלד דריי וואָכן אַ יאָר אין די פאַרטאָגס שעות פּשוט צו זאָגן שטיקלעך פּאָעזיע נאָכאַנאַנד. מען שטייט אויף די פיס אַריינצוכאַפּן אַ גראַם נאָך גראַם, מען מאָלט אויס פּסוקים, מען קייט דורך מדרשים, מען שלינגט ווערטער שפּילן און האַרט פאַר תקיעת שופר אויף מוצאי יום הקדוש דערגרייכט מען צום דער תכלית השלימות פון גאַנץ מסכת פּאָעזיע מיט "יהי רצון מלפניך שומע קול בכיות\שתשים דמעותינו בנאדך להיות."

איי וועט איר מיר פרעגן אַז תשעה באב זאָגט מען אויך אָן אַ שיעור גראַמען און דעמאָלט זיצט מען אויף דער ערד און עס דערקענט זיך נישט אַז מיר ווערן אימפּאָנירט פון די חרוזים כאָטש יעדער פינפטער שורה איז עיני עיני יורדה מים. גאָר אַ גוטע קשיא. נאָר וואָס דען, תשעה באב ליינט מען אויך איכה און ירמיהו הנביא האָט נישט געקענט דער סוד פון קאָנסטרוקטיווע קריטיק. שטענדיק איז ער געווען פּעסימיסטיש און נעגאַטיוו און נישט אויפגעהערט צו קלאָגן און קוים האָט ער אַריינגעשטעקט איין השיבנו ה' אליך ונשובה איז חזרט מען עס איבער צוויי מאָל. ממילא איז צו פאַרשטיין אַז עס נישט דער סאָרט קריטיק וואָס מיר קענען אַזוי לייכט פאַרדייען.

איז לאָמיר צוריק גיין צו וווּ מיר האָבן געהאַלטן. אל גנת אגוז ירדתי און אַנשטאָט צו נישטערען פאַר אַ שושנה בין החוחים וועלן מיר אָנהייבן מיט אַ קיימא לן אַז כולם אהובים כולם ברורים און כולם מיט אַ טעם און אַ גראַם. די גראַמען מוזן אַלע האָבן הענט און פיס ווען יעדער איטליך איז פאַרפּאַסט מיט אַ משקל פון שתי ידות און אַ פּענטאַמעטער פון צען פיס? בלויז דאַרף מען אָנקומען מיט אַ חסידישן טעם אין מויל און דער טאַלענט און עילוישאַפט וואָס ליגט דאָ פאַרשטעקט וועט זיך באַלד צושפּרייטן ווי קטורת.

אָנצוקומען אָבער צום חסידישן טעם מוז מען פאַרשטיין מאין באת. דער חסיד איז געגאַנגן אין חדר וווּ דער נענסטער ער איז אָנגעקומען צו פּאָעזיע איז געווען אין פרשת תצוה ווען דער רבי האָט געלערנט, ועשית לאהרן ולבניו כָּכָה/ככל אשר צויתי אותָכָה. אַמאָל ווען ער האָט געזאָגט תהלים פאַרן דאַווענען האָט ער אפשר אויך באַמערקט, הסולח לכל עונכי/הרופא לכל תחלואיכי/הגואל משחת חייכי און באַלד איז אים איינגעפאַלן אַז דוד המלך האָט אויך נישט געקענט דעם חסידישן טעם. ווייל ווען יאָ וואָס געט ער זיך אַ האַק אָפּ מיט המעטרכי חסד ורחמים? נער איינער, כדי צו גראַמען האָסטו גדאַרפט שרייבן חסד ורחמים המעטרכי.

דו נישט דען ווייסט
אַז אויב אַ בדחן דו הייסט
ביי גראַמען די ווערטער מען מוז פאַרדרייען
ווייל ביי ותשבחות שירות מוקדם ומאוחר אין?
ווען צו פּאָעזיע דיין גאַרטל ווילסטו זיין מְשַנֵס
צום ערשט די ווערטער מוזטו טון מְאַנֵס
צו שניצלער מכאלס סי דיס דו נישט געהערט האָסט?
איז ר' דוד המלך וויפל וואָלט 'חסד ורחמים המעטרכי' שוין געקאָסט?
כדי דיין תהילים האָבן זאָל אַ ייִדישן טעם
איז תחלתו באונס וסופו בגראַם

דער קריטיק וואָס קומט איצט מחוץ למחנה און האָט נישט זוכה געווען צו אונזער שמאָגאַרסבאָרד פון טעמים מוז לכל הפחות נעמען אין באַטראַכט אונזער האַנדיקאַפּס וואָס אפילו הערן בדחנים ביי פיפצן שוועסטערקינדערס חתונה ביז פיר פאַרטאָגס קען נישט אויסהיילן. ממילא סיי דער וואָס שרייבט פּערלווערטער ווי 'אויפן טרעין\געזען' און סיי דער פאַרפּאַסער פון 'צום סוף בין איך אַזוי פּיסט־אָף' און אוודאי די וואָס שרייבן יוצרות ווי 'כ"ד שעות העונה\והוא בן אשה זונה' דאַרף מען נאָך זיי אלע גלייך זאָגן, ובכן לך תעלה קדושה.

ווי די קריטיקער פונעם קריטיק האָבן שוין מבאר געווען באריכות, צו קריטיקירן חסידישער פּאָעזיע קען מען נאָר אַז מען איז אַליין אַ חסיד. און דאָס שטעלט זיך נישט אָפּ ביי פּאָעזיע. פאַרגלייך נישט אונזער מייסטער קיבאָרד חתונה מוזיק שפּילערס צו אַן אָרקעסטער ווייל חסידישער מוזיק האָט זיך איר סיסטעם פון שפּילן. אונזערע בעלי דרשנים זענען נאָך אַזוי טאַלאַנטירט ווי אָבאַמאַ און רייגן צוזאַמען נאָר אונזערע טעם איז גפרית ומלח. טשולנט און שניצל זענען אויך נאָך אַזוי גוט ווי דער בעסטער קוזין פון פראַנקרייך אָדער טיילאַנד, מים חיים פּאַקט איין קאָויקע קאָוילע, דער דזיקעווער לכה דודי איז שענער ווי א באַך קאַנטאַטאַ, אונזערע מרדכי און אסתר פאַרשטעלערייען האָבן זיך גאָרנישט צו שעמען פאַר די מאַרדי גאַרס און ריאָוי קאַרניוואַלן און דער באָבאָווער יוסף הצדיק שפּיל איז אַזוי גוט ווי שייקספּיר און לכל הפּחות ווי אַרטור מילער. און אַז איר האַלט אַנדערש, איז עס ווייל איר פאַרשטייט נישט צום חסידישן טעם פון לידער וואָס נעמט דער אצבע אלקים און שטעקט עס אַריין אין דער אויער און אין דער נאָז. 'אַסאַך גרינגער \ ווען מ'נוצט אַ פינגער.'

און אַזוי קומען מיר אָן אַז צו פאַרשטיין דעם טעם גן עדן פון "גרויסע סיינס פּאַרענטשעס הויכע שטאָקן\טויזענטער חסידים קיען און באָקן" מוז מען האָבן געגאַנגן אין חדר ביי די דריי אין אַ טלית, געוואָרן אַריינגעזינגן ביים בר־מצווה דרשה, געכאַפּט שיריים ביי די זעכצן און געזאָגט 'הרי את' ביי די אַכצן אַ האַלב. אַזויווי דעם טעם שבת וואָס אפילו דער רוימישער קיסר האָט עס נישט געקענט דערטאַפּן דאָס זעלבע מוז מען האָבן מיטגעמאַכט אונטערן רביס קאַנטשיק כדי צו פאַרשטיין אַז אין לידער מיט מער טרערן ווי ביי די אָסקאַרס ליגן מער טעמים ווי אין דער מן.

נאָר איין קליינער שוועריקייט האָב איך. אויב אַזוי אַז דאָס איז גאָר אַ חסידישן טעם הייסט עס אַז מען גייט דאָרט וווּ בלויז חסידים פאַרזאַמלען זיך וכל זר לא יקרב, ווי אין אַן אמתן קאַווע שטיבל אָדער אַ מקווה, ביים רבין אין וואַרט צימער, ביי שלש־סעודות נאָך בני היכלא און דאָרט ברענגט מען אַפיר דעם גן השושנים, דאָרט וועלן די חסידים זיך אַזוי פּאַסמאַקעווען אַז זיי וועלן מפסיק זיין פון די הערינג און לויפן אַריינכאַפּן "דרא דייסא ודירה," "שטות שיטא ושיטין" און "הלצה צהלה הצל." זיי זענען דאָך די אמתע חסידים און אַז זיי שפּירן נישט אין דער גן השושנים דער אור הגנוז וואָס איז דאָרט נגנז געוואָרן לצדיקים איז ווער יאָ?

נישט ממש, וועלן זאָגן די פאַרטיידיקע. וואָס זיי מיינען איז אַז דער מתיקות דערפון איז לויט די מושגים פון אונזערע גראַמן און בלויז לפי דעם איז עס מתוק מדבש. דאָס הייסט אַז אָנצוקומען צום אמתן טעם מוז מען געהערן צו א סובּקלאַס פון חסידים וואָס דער שטיבל איז זיי צו הייליג און איי וועלט צו פרום, אָבער מאידך צום פּאָסט מאָדערנע תוהו ובוהו זענען זיי נאָך נישט אָנגעקומען און זענען גענוג פרום אַז פרייע ווערסע איז זיי נאָך פריי. און אין יענעם בין־השמשותדיקע שטיבל וואָס איז נישט אַהין און נישט אַהער דאָרט דעת אלקים תמצא. דאָרט וועט איר שפּירן דעם פאַרגעניגן פון, 'וועש זי לייגט צוזאַם\אָדער זיצן דערויף סתם.'

*

אמר המשורר 'זכור קודם התירוצים' און לאָמיר שוין עפּעס טועם זיין די שושנים. אין אמתן געזאָגט איז דאָ פון זיי וואָס מען הערט אַ האַרץ אפילו אַז עס שרייט נישט אַרויס כאן צריך להוריד דמעות. דער באַלאַד מיטן אָנהייב "זיין נאָמען איז הערש לייב/ער ליבט גאָט מער ווי זיין ווייב" איז דירעקט און מאַכט זיך אויפזעצן באַלד ביים אָנהייב. אפילו דער בעל מחבר פון די אויבנדערמאַנטע 'פּיסט־אָף' פירט אויס מיט שורות וואָס זענען זיכער נישט ראוי לגניזה. נאָך זיין פרוי זאָגט זיך אָפּ פון דער 'מצווה' אויף ניטל נאַכט,

איך הער אַ 'ניין' מיט אַ פּנים אַ שטערנגן
זי וויל נישט נאָך אַ יוזל אויף דער וועלט ברענגן...
אוי חנוכה, אַ יום־טוב א געמיינע
ווייל אפילו מיין אייגן ווייב איז נישט מיינע.

דער 'שיר החסידים' פּאַסט שיין אַריין אין דער השכלה זאַנער און פון דער באַלאַד 'טב למיתב ארמלו' וואָלט מען געקענט מאַכן אַ מענטשלעכער קאַנטרי אַנד וועסטערן ליד. ווייטער, אַסאַך פון די לידער האָבן אַ פּאָטענציאַל אָבער פאַרטרענצלען דער געלעגנהייט. טשעכאָווס מימרא, דערצייל מיר נישט אַז די לבנה האָט געשיינט, ווייז מיר דער בלוטשקעטיקע לעכטיקייט אויף אַ צעבראָכענעם גלאָז, וואָלט מען געמעגט מער איינחזרן. אַז דו ווילסט אונז מיטנעמען אין 'סטארבאקס' מיט אַ חסידישן טעם איז דערצייל פון דער פחד פון די גרויסע פענצטערס מיט אַ טעפּל חלב עכו"ם (און אפשר אויך אַ מאָפין) ווי איידער 'געענדיקט טרונקן, כ'זע\כ'וואַרף אין מיסט\העוו עי נייס דעי\כ'שאָקל פּוסט.'

וועט איר פרעגן, אָבער דער קריטיק זאָגט דאָך פאָרט אַז זיי טויגן נישט, וועל איך פאַרענטפערן ווי אַ חסיד. עס האָט דאָך יעדער געוויס געהערט פון דעם בעל שמסקער פּאַסטיך וואָס מיט אָפּזאָגן דער אלף בית האָט ער מער אויפגעטון ווי די קדושי עליון מיט זייערע כוונות און כן הדבר הזה. עס ליגט דאָ פאַרשטיקט טאַלענט און דאָס אַז עס קען נישט געהעריק אַרויסקומען איז אַ חלק פונעם גלות. נישט נאָר 'און גאָט האָט געשוויגן,' נאָר אונז איז אויך שווער צו רעדן ווייל די קול ווערט דערשטיקט פון כליפּן אַזויפיל טרערן. און פאַרדעם טאַקע הזורעים בדמעה בגראַמען יקצורו.

טאָמער איז דאָס שוין עטוואָס צו נעגאַטיוו וועלן מיר צוריק דרייען. מיר דאַרפן זאָגן בקול רם און שטאָלץ. חסידישע סטאַנדאַרטן זענען די לידער וואָס מען דינגט פייטנים צו שרייבן אויף צו באַהעפטן צו דער כלהס מחזורים און צו דער צוקונפטיקער שווער און שוויגערס משלוח מנות און דער וואָס האָט נישט גענומען אַ שניר זאָל זיך האַלטן דער נאָז. איי עס איז פאַרעיפּושט, נו און אַ פלפול משלב צו זיין יע"ל קג"ם איז דען נישט סיי ייאוש און סיי שלא מדעת? נאָר דאָס איז דער חסידישער דרך. 'זיי מוותר\קל מסתתר' און קל מסתתר זינגט מען אויך דער זעלבער אַ פּאָר הונדערט יאָר.

הא גופא זענען די מעלות פון די יידישע קינדער. ביי אונז איז אשרי יושבי ביתך און מיר רירן זיך נישט. עס דאַכט זיך אַז מיר מאַכן ויסעו און ויחנו אָבער למעשה אין פערציק יאָר האָט מען געמאַכט אינגאַנצן מ"ב מסעות און סך הכל זיך גערירט אפשר הונדערט מייל. רביס זאָגן די זעלבע בחינות און ענינים ווי זייערע זיידעס און עלטער באַבעס, וואַרפן צאַם גימטריאות און ראשי תבות וואָס איז שוין פאַר הונדערט פופציק יאָר אויך געווען אויסגעדראָשן, דער וועלט איז מחדש חדשים, פליט צו דער לבנה, ערפינט היילונגן צו מחלות און וואַקצינירן צו ווירוסן, טעכנאָלאָגיע צובליט זיך אַז ניטאַמאָל חז"ל האָט זיך געקענט דאַכטן וואָס אפילו ביי קינדער איז היינט נישט קיין חידוש, און מיר קוועטשן ווייטער אויף אַ ר' עקיבא אייגער און אַ ר' חיים. פאַרשטייט זיך אַז ווען רבי עקיבא אייגר וואָלט געפרעגט און פאַרענטפערט קושיות ווי רבינו תם וואָלטן מיר געהאַט נישט אַ צווייטן רבינו תם און נישט אַ ר' עקיבא אייגר, און ר' חיים איז אויך נאָר געווען ר' חיים ווייל ער האָט מחדש געווען אָבער מיר האָבן אויך מחדשים. דער וואָס פאַרשטייט צום אמתן טעם שפּירט עס אין אַ נטעי גבריאל.

מיר בויען גראַנדיעזע געביידעס און דערנאָך צושלאָגט מען זיך וועלכע זין צי איידעם זאָל עס ירשנען אָבער אַז איר וועט צווייפלען איבער דער אַרכיטעקטור איז עס אויך ווייל איר פאַרשטייט נישט צום חסידישן טעם פון באַדע־צימער מאַרמור אין יעדער בית המדרש. און אַזוי איז ביי פּאָעזיע אויך. מיר פאַרשטיין צו גראַמען. אַז איר דינגט אייך איז פאַרשטייט איר נישט צו אונזער וועלט. ווייטער אונזער וועלט אַליין פּאַסמאַקעוועט זיך מיט קאָפּ און טאָפּ, פיש און טיש, קידוש און חידוש און אפרים מיט לחיים.

ובזה אגלה לך סוד כמוס וואָס דאָס איז דער סוד פון אונזער קיום און דאָס מיינט דער פסוק, כי לא תשכח מפי זרעו. פון אינדערפרי ביז ביי נאַכט זענען מיר פאַרטון מיט דאורייתאס און דרבננס, מנהגים און ענינים, שולחן ערוך און נושא כלים. יעדן ריר איז ביי אונז מיט אַ סימן און אַ סעיף און אַ סעיף קטן פון וויאַזוי זיך צובינדן די שיך ביז ווען זיך אויסצוטון די הויזן. ווען עס קומט אָבער למעשה ווייסן מיר אַז אַ שקיעה איז נישט אַ שקיעה טאָמער האַלט מען רבינו תמס זמן, לא תגנוב קען מען מיקל זיין בדיעבד, רציחה איז נישט כולי האי אַז דער רבי האָט עגמת נפש און דינא דמלכותא איז גוט פאַר וואַשינגטאָן הייטס. דער עיקר איז נאָר אַז דער היט איז צוגעפּאַסט און מען טיילט אַ שיינע נתינה ביים רעסעפּשן פאַר רבי ר' מיילכס אַן אייניקל. און אַז דער געלט איז סעקשן אייט צי אַנדערע חזירייען איז והוא רחום יכפר עוון און מתן בסתר יכפה אף.

און אַזוי איז אויך ביי די גראַמען. אינערווייניק דאָרט וווּ נאָר מיר קענען זען מעג מען פאַרגוואַלדיקן די שורות, מהפך זיי בקערה און איבערדרייען די יוצרות. און אַז עס טוט וויי דער אויער, נו און ווען מען מאַכט אַ שבע־ברכות זאַל אין דער שכנות איז דען יאָ באַטעמט? דער עיקר איז נאָר אַז אינדערויסן איז מען מקפיד על קוצו של גראַם. וועלכע שטראָז מיר האָבן גענומען אָנצוקומען צום גראַם און וויפל היתירים מיר האָבן דערצו געמאַכט איז נישט קיין חילוק. מיר זענען שולחן ערוך ייִדן און אַז אונזערע מסורה זאָגט גראַם לא נטה ממנו ימין ושמאל.

און דער וועלט מעג זיך טאַקע רירן ווייל וואָס האָבן מיר דען מיט אַ וועלט וואָס איש כל הישר בעיניו יעשה? דער וועלט רופט מאָלעריי אַ קאַטשקעריי וואָס אַ פינף יעריג קינד מאַכט אויפן שבת צעטל און מיר מאַכן הערלעכע בילדער פון אַ וואַסערפאַל מיט א לאָמפּ וואָס זעט אויס אַזוי עכט ווען עס הענגט פאַר נוי סוכה. איז זאָגט איר מיר וועלכער איז קונסטלעך און וועלכער קען אפילו אַ שיכור מאַכן נאָך ד' כוסות? דער וועלט האָט אויך משוגענע ביכער אָן אַ מעשה, אָן אַ בראשית ביים אָנהייב און אַ חזק חזק צום סוף בשעת ווען ביי אונז הייסט דערציילט דערציילט. הייבט זיך אָן מיט אַ מעשה שהיה און איז קאָנסטרוקטיוו מרישא ועד סיפא. די שונאי ישראל האָבן אַ מפלה, די צווייפלערס קומען צו צום אמת און ליהודים היתה אורה. און דער זעלבער ביי מוזיק. זאָל זיך שונבערג משוגע מאַכן מיט אום־טענער און מיילס דייוויס מיט זיינע בלאָזערייען אָבער מיר ווייסן אַז אונזערע אַריינזמענטס זענען ממש דער שיר שהלויים היו אומרים. און דער וואָס מיינט אַז ראַפּ הייסט געזינגן האָט זיך נאָך נישט דערקוויקט ביי כי השביע נפש שוקקה. דער עירוב פרשיות פון פּאָסט־מאַדערניזם איז נישט יידיש און איז אַ סימן ווי דער פסוק זאָגט ביים מבול, כי השחית כל בשר את דרכו. און פאַרדעם דער וואָס פאַרשטייט נישט דעם טעם און אַ ד' בבותדיקע ניגון זאָל נישט קריטיקירן חסידישער פּאָפּ.

און אַזוי אַרום קומען מיר צום אחרון אחרון חביב אָדער אפשר גאָר תחתון תחתון חביב. אייגנטלעך פון צווי תחתונס קען מען דאָך מאַכן איין תחתונים. מיר רעדן פאַרשטייט זיך פונעם אַכפּערונג צום בית הכסא און ווי די משנה וואָלט געקענט זאָגן, שואל מפני הרעי ומשיב מפני (בית) הכבוד.

צו זאָגן אַז דאָס איז אַ קונסט אַרבעט איז אַ בזיון ווייל דער באַרימטער גראַמער וואָרדסוואָרט האָט נישט אויפגעטון פאַר אַן עולם געלע נאַרציסן וואָס אונזער משורר בחסד עליון האָט מחדש געווען אינעם אָרעמען בית הכסא. פאַרשטייט זיך אַליין אַז צו זאָגן אַז דער בית הכבוד איז פאַרן 'חסיד זיין היים' איז אַ גוואַלדיקער קאָמפּלימענט און ווען נאָר שלום וואָלט דאָס אָבזערווירט ווי איידער צו זאָגן אַז זיי פאַרשטיין נישט צו פּאָעזיע וואָלט געווען שים שלום און שלום רב צוזאַמען באהבה ובאחווה וברעות.

דער וואָס כאַפּט נאָר אָן דאָס קונטרסל שפּירט באַלד דער ריח ניחוח און ער נישטערט און בלעטערט און מישט ביז ער קומט צום מקור. באַלד מאַכט ער שעשה לי נס און אַ שהחיינו אַז פון אַ גרף של רעי איז געוואָרן אַ בורא מיני בשמים. ווער רעדט נאָך די חכמה פון די שמות נרדפים ווי, 'און אונטער מיר שיטן זיך ווייטאָגן'. און ווען מען אַנאַלאַזירט דאָס טיפער זעט מען אַז דאָס איז נישט אַנדערש ווי אויפן משקל פון יתד ושני תנועות. ויתד תהיה לך על אזנך והיה כשבתך חוץ, און די שתי תנועות דאָס זענען די 'באַויעל מאָוומענטס' פון דעם יושב על הדף היומי און זינגט אנעים זמירות פון זיין פי הטבעת.

לאָמיר ענדיקן מיט אַן אייגנס. ומנותר קנקנים, פון דער שארית הפליטה פון די טעפּלעך קאַווע, נעשה נס לשושנים, וואָס בלויז די בני בינה קבעו שיר ורננים. ווייטער מיר וואָס בעטן נאָך ביי אתה חונן זאָגן, חשוף זרוע קדשך וקרב קץ הישועה.