ולקחת אשה לבני

איך האָב שוין איין מאָל געשריבן וועגן מיין זין וואָס קומט שוין אָן צום פּרק. כאָטש איך קלער דעריבער ווייטער צו שרייבן בין איך אָבער דערווייל שטיל ווייל עס איז נישט דאָ וואָס צו שרייבן. ליידער אַזוי, ער איז שוין אַכצן די לעצטע פינף חודשים און קיין איין שדכן האָט נאָך נישט גערופן. נישט קיין איינס.

מיינט איר דאָך אוודאי אַז מיר זענען פון די אסורים לבא בקהל, די נעבעכדיקע משפּחות וווּ עס זיצן חמש עשרה צרות וצרות צרותיהן, ואין קונה. אַלטע מוידן מיט אור־אַלטע בחורים וואָס מען צוכאַפּט נישט און מען קען נישט פּטור ווערן אפילו פאַר אַ דירה אין הר־נוף. אַז מען זיצט ביי אונז יעדן אָווענט אַרום דער טעלעפאָן און ווען עס קלינגט לויפט זיך צאַם דער גאַנצער פאַמיליע, און איך הייב אָן מאַכן מיט די הענט יעדער זאָל אַוועק גיין איידער איך כאַפּ דעם קאָרדלעס און לויף אַריין אין מיין צימער און פאַרקלאַפּ דער טיר און מיין פרוי שרייט פון מזרח ביז מערב אַז יעדער זאָל שטיל זיין. אַז מיין זין רופט אָן פון ישיבה און פרעגט זיינע געשוויסטער צי עפּעס טוט זיך ווייל טאָמער וועט ער מיר פרעגן וועל איך אים ענטפערן עטוואָס ווי מען ענטפערט פאַר אַרבעטערס ווען זיי פרעגן צי די שמועות פון דאַנקונגן זענען אמת, 'דו זיץ און לערן און ווען עס וועט עפּעס זיין וועסט דו שוין הערן.' האַ, אַזוי קלערט איר, וואָס? איז לעבט אייך ווייטער מיט אייערע חלומות. אָבער לאָמיך איך אייך נישט אָנרייצן און נאַט אייך דעם ריינעם אמת.

דער טעלעפאָן קלינגט טאַקע נישט אָבער מאידך זענען מיר בכלל נישט אינטערסירט. באמת נישט. טאַקע נישט. און אַז איר גלייבט אַלץ נישט שים נא ידך תחת יריכי. אָבער וואָס דען? לאָמיר זיך נישט נאַרן ווען ס'יז ממש לא עלתה על ליבי וואָלט איך דאָך נישט געשריבן. איז די מעשה אַזוי.

וויפיל עס אינטערסירט אונז נישט איז ער אָבער שוין גענוג אין די יאָרן אַז איך האָב שוין באַמערקט אַז קיינער האָט נאָך נישט גערופן. און גענוג אין די יאָרן אַז יעדער מאָל עס איז דאָ אַ שמחה ווינטשן שוין מיין שווער און מיין טאַטע, ‘שוין באַלד ביי דיר, וואָס. ווי אַלט איז שוין ל.? נו, מערטשעם, שוין נישט לאַנג.' עס איז אַביסל אַ חילוק ווייל ביי מיין שווער גייט עס מיט אַן ערנסטע ברכה וויבאַלד זיין גאַנץ לעבן האָט ער געשפּאָרט אויף 'חתונה מאַכן די קינדער' און אַז ער קען שוין נישט חתונה מאַכן די אייגענע זאָרגט ער זיך אויף יענעמס. מה שאין כּן, ביי מיין טאַטע איז מהיכי תיתי, עפּעס צו ברענגן אַ שמייכל ביים לחיים. איר זאָלט מיר אָבער נישט גלייבן ווייל אַז איר וועט פרעגן מיין פרוי וועט זי זאָגן 'ביקאָז איטס יור סייד' און לאָמיר נישט אָנהייבן מיט דעם.

על כּל פנים יעדער איז מסכּים אַז ער שטייט שוין שמונה עשרה און ער איז ווי מען זאָגט אַ בחור אין די יאָרן. וועלכע יאָרן? וואָס הייסט, וועלכע? זיינע קוזינען וואָס זענען געבוירן נאָך אים ווערן שוין חתנים און כּלות און ווען אַ שכנס אַ זין איז אַ חתן געוואָרן האָט מיין פרוי געזאָגט 'באָט הי וואַז באָרן טו וויקס ערליער'. דער שכנס זין האָט שוין אפילו חתונה געהאַט און מען האָט אונז גערופן צום סעודה און ער האָט געווינטשן איין מאָל ביים תנאים, און נאָך אַמאָל ביים אויפרוף און אַ דריטן מאָל ביים חתונה, יעדער מאָל באַזונדער מיט אַ שמייכל, 'אָאָאָ ברוכים תהיו, מערזעשעם ביי ל.'.

דערווייל איז אָבער אַוזי דער מצב. ער לערנט נאָך אין ישיבה וווּ ער האָט נאָך אַ יאָר, פון דאָרט וועט ער אפשר גיין אין נאָך אַ ישיבה און פון דאָרט אפשר גאָר אין אַ דריטע ישיבה. פאַרוואָס אַזויפיל ישיבות? שווער צו זאָגן אָבער וואָס האָב איך אַריינצורעדן. איך האָב אים געפרעגט ווען ער וועט גיין אין קאַלעדז זאָגט ער אַז נישט פאַר דער חתונה. וואָס האָט ‘הרי את’ צו טון מיט אַ פרעשמאַן? ווייס איך אויך נישט אָבער אַזוי זאָגט ער. ער האָט מיר אַמאָל געזאָגט אַז איך זאָל זיכער מאַכן אַז איך זאָל נישט נתפרסם ווערן ווי דער בעל הבלאָג איידער ער האָט חתונה איז קען זיין אַז ער האָט מורא אַז קאָלעדז קען אים אויך שאַטן צום שידוך.

עס זענען אָבער לעצטענס געווען צוויי אינצידענטן וואָס האָבן מיר אויפגעוועקט און מיר געמאַכט זיך וווּנדערן צי אפשר דאַרף איך זיך לאָזן ווייניקער ווויל גיין אויף אַמאַזאָן און אָנהייבן אַביסל צו שפּאָרן. צום ערשט איז מיין ניכטער אַ כּלה געוואָרן און איך האָב גערופן מיין שוועגערן זאָגן מזל־טוב. הייבט זיך באַלד אָן און וואָס איז מיט ל.? זאָג איך, מינימום פינף יאָר. 'חלילה!' זאָגט זי, 'אל תפתח פה לשטן.' ענטפער איך, 'אַז דאָס איז דער שטן, הרחב פּיך ואמלאהו.'

דאָס איז נאָך אָבער בחסד. איך בין געווען ביים בעקעריי יענער וואָך און עס איז אַריינגקעומען אַ מאַמע מיט איר טאָכטער. אַ נישקשה מיידל, גוט פאָרמירט, נישט די העכסטע אָבער אַ באַחנטן פּנים. איך האָב אָנגקוקט די מוטער צו זען ווער די סחורה איז און איך האָב מיך דערמאַנט אַז מיין שוועגערן האָט איר דערמאַנט צו מיין פרוי. 'אָנגעטראָגן' איז צו אַ שטאַרק וואָרט נאָר אַזוי אַראָפּגעלאָזט אַ נאָמען צי זי וואָלט נישט אפשר געווען פּאַסיק. אַז איך האָב געזען במה דברים אמורים האָב איך ווידער זיך געגעבן אַ דריי אויס צו כאַפּן אַ בעסערע בליק.

די 'זאַך' איז געשטאַנען ביים קאַנטאָר און געבעטן אַ ברויט מיט ווייס איך וואָס. אַז זי האָט נאָר אויפגעמאַכט דאָס מויל איז איר שיינקייט און חן פאַרשווינדן. וווּ איך האָב פריער געזען שלאַנקע פיס זענען יעצט געווען פיס וואָס קענען נישט שטיין גלייך אָן זיך אָנצולענען און אויסטון אַ שיך ביים וואַרטן. וווּ פריער זענעןן געווען פילע ליפּן איז יעצט געווען אַ מויל מיט אַ פאַשטאָמפּעטע צינג. און דאָרט וווּ איך האָב געהאַט געזען שיינע האָר פון הינטן האָט זיך יעצט באַוויזן אַ באַרג סיני פון פאָרנט כמנהג בנות ישראל.

אַרויסגייענדיק האָב איך מיך צושמייכלט צו זיך אַליין. עס איז ביי מיר דער ערשטער מאָל וואָס אַנשטאָט צו פאַנטאַזירן איבער אַ מיידל פאַר מיר מעסט איך איר אָפּ פאַר מיין זין.

רבותי, מיר האַלטן שוין אַסאַך טיפער אינעם מסכת ווי מיר האָבן געמיינט און מען האָט שוין אָנגהויבן פאָרצולערנען דעם פּרק מיט תוספות.

כּחתן יוצא מחופתו

אַ דערציילונג אויף אויפצופאַסטן און זיך דערקוויקן די נשמה והיה לכם למשיב נפש!

כּחתן יוצא מחופתו

וישן מפני חדש תוציאו

הגם עס איז נישט מיין מנהג אַרויסצוברענגן אַלטע סחורה און עס רופן פריש. איך לייג נישט בילקעס אין דער פריזער און איך באַק נישט איבער ברויט. על כל פנים נישט ביודעין. האָב איך אָבער געהאַט אַ מגיד שיעור וואָס פלעגט צו זאָגן אַז טאָמער לערנט מען אַ סוגיא צי סתם אַ בלעטל גמרא און עס קומט אונטער אַ פסוק פון דער פרשה פון דער וואָך איז סימן הוא אַז מען האָט געלערנט תורה לשמה.

ביי אונז האָט ממש אַזוי פּאַסירט. מפני מעשה שהיה האָבן מיר געזוכט אין דער קעלער אויף די אָנגעשטויבטע פּאָליצעס און מיר האָבן זיך אָנגעשטויסן אויף אַ דבר תורה אויפן וואָכעדיקע סדרה. פּיור תורה לשמה. נו, אַז עס איז תורה לשמה וועל איך עס פון אייך נישט באַהאַלטן אַלץ אל תמנע טוב מבעליו און סתם זיך צו טיילן מיט גוטע פריינד.

ממילא נאַט אייך מיין שטיקל צום צווייטן מאָל און איר וועט האָבן נאָכצוזאָגן ביים שבת טיש די וואָך און נעקסטע וואָך טאַקע פעמיים באהבה.

בן תשע עשרה לאהבה

ולרבים השואלים, מיר זענען שוין צוריק ברוך השם על אדמת נכר, זיך שוין אויסגערוהט פון דער חולשא דארחא, שוין געבענטשט גומל, אויסגעהערט פון אַ מנין יידן עצות אויף דזעט לעג, דער שותף ביים אַרבעט האָט מיר שוין דערציילט פון זיין פלעמעניקס חתונה און איך שטיי אויף שפּילקעס אַז נישט גענוג איך מיז טאַנצן אויף מיין אייגענס מיז איך אויסהערן יענעמס אויך, און מען קען זיך שוין באַלד ווידער נעמען על התורה ועל העבודה.

זוכענדיק האָבן מיר אויך באַמערקט דרך אגבדיק אַז מיר האַלטן שוין אינעם צענטן יאָר פון שרייבן. הייסט עס אַז אין עלעף חודשים אַרום דאַרף מיר מאַכן אַ דינער און אַ בראָשור און אַ גאַסט רעדנער וכו’ וכו’ לכבוד דער יובל העשור. ממילא זוכן מיר אַ וועד המכינה, מיר באַשטעלן שוין אַ זאַל און די גראַפיקיסטן מאַכן שוין קרוינען און קראַנצן פון תכלת וארגמן.

עולם לעבן, פרטים יבואו נאָר דער עיקר פאַרגעסט נישט אַריינלייגן די ממתקים אין די שבתדיקע הויזן.

אני (לא) לדודי ודודי לי

זייט אָנהייב חודש אלול קאָכט זיך ביי מיר אין האַרצן. איך פּראָביר אַוועק צו קוקן, זיך אויסצודרייען, זיך נישט צו טון מאַכן אָבער עס פּועלט נישט. במשך אלול בין איך געווען אין שיל אין די וואָכן בלויז אויף ראש חודש און אפשר נאָך איין טאָג אין דער מיט. הערן שופר קומט מיר אָן שווער, דער ברומען פון לדוד ה' אורי אַן אָפּקומעניש, דער לכו נרננה פאַר תהילים אַ לאַסט. דער שופר רעדט צו מיר אָבער איך וויל עס נישט הערן. עס הייסט מיר נישט תשובה טון נאָר עס דערמאַנט מיר אַז פאַר אַ יאָר האָט עס אויך געבלאָזן און איבער אַ יאָר וועט עס ווייטער בלאָזן און אויסער האַקן אין טשייניק טוט עס קיין סאַך נישט אויף. עס טרומפּייטערט אַז מען זאָל זיך אומקערן אָבער אויך אַז מען וועט זיך נישט אומקערן. עס רופט אויס ווי קאַפּריזיק איז דער מענשטליכער האַרץ. עס וויל איין זאַך און טוט דוקא וואָס עס וויל נישט.

איך קען מיך אויך נישט באַהאַלטן ווייל אַז איך בין נישט ביים אלול איז דער אלול אָבער ביי מיר. איך קוק אָן מיין פרוי און איך בין איר מקנא. ביי איר איז ראש השנה אַ יום טוב ווי אַלע נאָר פּשוט מיט אירע מנהגים. מען איז אַביסל לענגער אין שיל, מען הערט שופר און מען זאָגט אַסאַך פונעם מחזור. באָט נאָטינק טו געט עקסייטיד אַבאָויט. פאַר מיר ווייטער איז עס אַן עקסיסטענציעלן מצב. כל באי עולם עוברין לפניך כבני מרון און איך ווייס אפילו נישט וואָס די בני מרון זענען.

איך האָב שבת געלייענט אַז רבי ר' זושא פלעגט יעדער נאַכט מאַכן אַ חשבון הנפש און זאָגן 'זושא, היינט האָט נישט געטויגט אָבער מאָרגן וועט מען זיך נעמען און עס וועט זיין גאַנץ אַנדערש.' באַלד דערנאָך האָט ער מיט זיך געטענהט, 'אָבער נעכטן האָסט דו דאָך אויך אַזוי געזאָגט.' און צו דעם האָט ער זיך פאַרענטפערט, 'אמת, נעכטן האָב איך אַזוי געזאָגט אָבער מאָרגן וועט טאַקע אַזוי זיין.'

וואָס זאָל איך אייך זאָגן. ביי מיר איז יעדער נאַכט און יעדער פרייטיק צו נאַכט ווי ביי רבי ר' זושא. איך זאָג מיך צו אָז מאָרגן און דער קומענדיקער וואָך וועלן שוין זיין בעסער. איך וועל גיין אינדערפרי אין שיל, מער פאַרברענגן מיט די קינדער, ווייניקער צייט בטלן ביים אַרבעט און דער עיקר זיך נעמען צום שרייבן כּדת וכּדין. אָבער וויבאַלד איך בין שוין געווען ביי אַ שרינק און אַ קאָויטש ווייס איך אויך פאַרוואָס אַזעלכע הבטחות צי פון רבי ר' זושא צי פון מיר זענען בלויז אַ סגולה צו ווערן אַנטוישט. ווייל מיט אַזעלכע ברייטע, אַלגעמיינע און נישט ספּעציפישע אונטערנעמונגן קען מען גאָרנישט אויפטון.

קומט אָבער חודש אלול און איך קלאָג נישט נאָר אויפן פאַרגאַנגנהייט נאָר אויך אויפן צוקונפט. אויפן קומענדיקן יאָר ווען איך וועל שטיין אין אָט דעם מצב און זיך קלאַפּן אשמנו אויף די זעלבע עבירות. ועל אלה אני בוכיה אַז חוץ פון שווערע געפילן העלפט דער אלול גאָרנישט. אַ חשבון הנפש? וואָס העלפט אַ חשבון אַז דער סך הכל איז אַז נישט נאָר מען איז באַנקראָט נאָר מען גיין זיך ווייטער באָרגן? בעסער נישט וויסן דער דעפיציט, נישט זען דאָס טיפעניש פונעם גריב אַז מען הערט סייווי נישט אויף צו פאַלן. עורו ישינים מתרדמתכם? אפשר איז ענדערש צו שלאָפן ווי צו זיין וואַך און נישט וויסן אויף וואָס מען איז אויפגעשטאַנען.

איך מיז אָבער דאָך גיין הערן דער ערשטער אשרי יושבי ביתך. עס רופט צו מיר און איך קען דערפון נישט אַנטלויפן. האָב איך מיר צוגעזאָגט אַז איך וועל זאָגן סליחות מוצאי שבת אין דער שיל אויף מיין בלאָק און דאָס וועט אויך גוט זיין. די סליחה פון ביי נאַכט איז אַזוי גוט ווי פאַרטאָגס, פאַר חצות אַזוי גוט ווי נאָכן נץ. קום איך צו גיין אין שיל צו קבלת שבת און אויפן טיר הענגט אַ פרישע צעטל פון אַלע ימים נוראים זמנים ביז מוצאי שבת בראשית און פון אויבן שטייט 'יום א' סליחות..................5.45'. איך ווער פאַרגליווערט און פרעגט מיר נישט פאַרוואָס. זאָגן ביי נאַכט איז כּשר וישר און פונדעסטוועגן וויל איך די אָטענטישער תפילה, דעם באַשטימטן אַרטיקל, די סליחות מיטן ה' הידוע. איך פאָרכט פון אויפשטיין דעם ערשטן טאָג סליחות צו אַ העלן טאָג מיט אַ שיינעדיקע זין. סליחות מיז זיך אָנהייבן אין די גרויע קאָלירן פונעם פרימאָרגן אויף פאַכמאַרעטע האַלב פאַרשלאָפענע פנימער.

שבת נאָכמיטאָג האָב איך געבעטן מייז זין זאָל מיך אויפוועקן נאָך אַ שעה אַז מוצאי שבת זאָל איך קענען לייכט איינשלאָפן. מוצאי שבת איידער איך האָב מיך געלייגט האָב איך מיר אַראָפּגענומען דאָס סליחותל פונעם הויכן פּאָליצע און זיך געלייגט שלאָפן מיט אַ מחשבה טובה אויפצושטיין און גיין אין שיל מיטן שווייגעדיקן שטראָם פון סליחות גייערס. איך האָב געוואָלט זען דער שטאָלץ אויף די קינדערס פנימער אַז זיי זענען אויפגעשטאַנען פאַרטאָגס און זיך דערמאַנען ווען מיין טאַטע פלעגט מיר אויפוועקן און איך האָב אָנגעכאַפּט מיין עברי טייטש סליחות אויסגעקריצט מיט מיין נאָמען פון פאָרנט.

מורי ורבותי, איך בין אָנגעקומען אין שיל האַלב אַכט. איכה ישבה בדד, אַ שטיבל זונטיק אינדערפרי האַלב אַכט און עס איז נישט דאָ אַ נפש חיה אויסער אַ בחור איבער אַ גמרא און אַ ייד וואָס דאַווענט ביחידות. פון דעם עמוד ביזן לעצטן טיש פון הינטן האָט זיך געשפּירט אַז יידן זענען שוין געווען, שוין געקרעכצט, שוין אויסגעזאָגט תהילים, שוין געזאָגט אל הורית לנו לומר און שוין מקיים געווען במוצאי מנוחה קדמנוך תחלה. איך שטעל מיך אַוועק ביים בלעמער, די צוויי קראַצערס זענען שוין אויך אַוועק, איך מיש אויף דאָס סליחותל און אויפן ערשטן בלעטל שטייט, מתחילין להשכים לומר סליחות מן יום א' בשבוע שחל בו ר"ה. איך פאַרקוק די פּאָר הלכות וועגן זאָגן ברכת התורה ווען מען שטייט אויף איידער עס טאָגט און איך נעם מיך זאָגן. אשרי יושבי ביתך, לך ה' הצדקה, הנשמה לך והגוך שלך, אל מלך יושב על כסא רחמים. היימישע ווערטער, באַקאַנטע ברומערייען, אור אַלטע נסחאות. דער זון שיינט אַריין און לייכט אויף די ווערטער, די ווערטער שיינען אַריין אין מאַכן ליכטיק און לייכטער דאָס האַרץ.

די ימים נוראים האָבן זיך שוין אָנגעהויבן, דער יום הדין קומט אָט אָט, און מאָרגן בלי נדר...

הילד איננו

מענטשן בעטן מיר שרייבן אַפּאָר ווערטער וועל איך שרייבן, באַשולדיקט מיר נאָר נישט אַז עס איז נישט וואָס איר ווילט הערן. איר וועט מיר מיזן מוחל זיין אָבער איך ווייס נישט מיט וועלכן מלאך לייבי שפּילט זיך, דער טיפקייט פון די טייכן פון די טרערן און די פאָרעם פון דאָס בעכערל וווּ דער אייבישטער זאַמלט זיי איין. איך בין אויך נישט אַ זינגער אָדער אַ פאַרפּאַסער וועט איר נישט דאַרפן מקיאנען איבער ליריקס און קרעכצן מיט יענער־וועלטישע עפעקטן. די בדחנים איז נישט גענוג אַז זיי האָבן געמאַכט פון חתונות קליינע לוויות אַצינד דאַרפן זיי אויך מאַכן בדחנות פון אַ גרויזאַמען מערדער. און צו דעם וועם מען באַטיטלט דער יידישער עלוויס זאָג איך נעם דיר דיין ניגונדל און 'ריטערן טו סענדער'.

אמת עס איז דאָ אַן עירוב פּרשיות און מען האָט אונז פאַרדרייט די יוצרות. אַ יינגל וואָס האָט נישט מער געוואָלט ווי אַהיים גיין פון חדר איז נעלם און דערמעדערט און אַ ייד וואָס אין אַן אַנדערן מצב וואָלט מען געלויבט דעם וואָס רופט אים אַהיים אויף אַ שבת סעודה איז דוקא דער באַשולדיקטן רוצח. מיר זענען נישט געוווינט נישט צו אַזעלכע רוצחים און נישט צו אַזוינע קרבנות. עס שוידערט אויף אַז עלה המוות בחלוננו, אַז די סאָרט מעשות וואָס מיר האָבן זיך איינגערעדט קענען ביי אונז נישט פּאַסירן ווייל 'יידן טון נישט אַזעלכע זאַכן' איז שוין ביי אונז אויך אַ מעשה שהיה. ווי די פּרטים זענען קלאָרער געוואָרן איז געוואַקסן דער שאָק און דער אומגלויבליכקייט. איך האָב אַליין אַ יינגל אין די יאָרן און דער פאָטער אין מיר טרויערט פאַרן קינד וואָס קומט מער נישט אַהיים און פאַר די עלטערן און געשוויסטער וואָס וועלן אים מער נישט זען. עס דערציטערט זיך פאָרצושטעלן דער פחד און פּאַניק פון דעם יינגל אין זיינע לעצטע שעות נישט וועלנדיק עפּעס אַנדערש ווי די פעסטע אָרעם פון זיינע עלטערן און די וואַרעמע ווענט פון זיין היים.

יעדער קולטור האָט מיטלן און אַ גאַנג וואָס צו טון אין אַזוינע זמנים אויף זיך אַרויסצוגעבן. מען באַשטעלט בלומען אויפן לוייה, אַז עס איז אַ קינד ברענגט מען בערעלעך אָדער אַנדערע שפּילצייג, מען מאַכט אַ ציון אויפן פּלאַץ פונעם פאַרברעך אָדער עקסידענט און מען שרייבט צעטלעך און קוויטלעך, מען ברענגט אַהין בלומען און מען צינדט דאָרט ליכט. מענטשן קומען אויך צו זיין מיט אַנדערע און בלויז שטיין שטיל מיט זייערע מחשבות. נאָך אַ צייט הייבט מען אָן רעדן פון אַ דענקמאָל אָדער זאַמלן פאַר אַ קרן צדקה וכדומה. אַז עס איז דאָ וואָס מתקן צו זיין הייבן זיך אָן קאַמפּיינס אויף אַ מעגאַנס געזעץ, אויף אַ דזעסיקע געזעץ, אויף אַ פאָרשונג, אויף גערעכטיקייט צו כאַפּן און אָפּמשפּטן דעם רוצח, אויף נייע פאָרסיגנאַלן אויפן פּלאַץ פון אַ עקסידענט. אַעיקר עפּעס אויפצוטון צו פאַרזוכן אַז אַזאַ זאַך זאָל נישט ווידער פּאַסירן און אַז עפּעס גוטס זאָל דערפון אַרויסקומען.

דערצו ווען עס באַפאַלט פאַר אַ קהלה אָדער אַ מדינה אַ שוידערעלעכע טראַגעדיע ווי 11\9 צי לעצטענס אין נאָרוועגיע האַלט מען דערצו אַ מינוט שטילקייט און אַזוי אַרום סיי מען פאַראייניקט מען די באַפעלקערונג, סיי מען געדענקט און מען איז מכבד די קרבנות און סיי איז מען אַזוי מקדיש אַ זמן אויף זיך מתבונן צו זיין אין דער גרייס פון אַן אַקט וואָס מען קען נישט פאַרנעמען מיט ווערטער אָדער מעשים. אין אַזאַ צייט קוקן מענטשן אויך צו זייערע פירער, פּאָליטישע ווי אויך רעליגעזע, אַז זיי זאָלן עפּעס זאָגן. נישט גרויסע סודות און נישט טיפע געדאַנקן נאָר פּשוטע, איינפאַכע ווערטער צו טרייסטן און פאַרזיכן אַריינברענגן עפּעס זינען אין אַזאַ אומזינינקייט. מיר טרוירן אָבער מיר מיזן זיך אויך מחזק זיין און זיכער מאַכן אַז דער אינצידענט איז נישט געווען לריק ולבהלה.

מיר ייִדן האָבן אויך אייגענע מנהגים אין אבלות סיי פאַרן יחיד און סיי פאַרן רבים. מיר טרוירן שוין צויי טויזנט יאָר איבערן חורבן און אין אונזערע לאַנגע ביטערע גלות זענען מיר אַריבער קאַלטס און וואַרעמס און מיר זענען באַהאַווענט מיט אַ שבת חזון מיט אַ מגלת איכה און אַנדערע סימני אבלות. פאַרן יחיד האָבן מיר אויך פון שבעה ביז קדיש, יאָרצייטן און מזכיר נשמות אַ זאַק מיט הלכות, מנהגים, נוסחאות און תפלות אויף טרוירן און געדענקן. פאַרשטייט זיך אַז אין דעם לייגן מיר אויך אַריין אונזערע יידישקייט און מען לויפט פרעגן אַזויפיל שאלות אַז כּמעט מען פאַרגעסט פאַרוואָס מען פרעגט און אַז מתו מוטל לפניו. רוב מאָל זענען מיר זיך אָבער מיט דעם מחזק און סיי מיר און סיי די וואָס קומען אונז טרייסטן געפונען אין אונזערע אור־אַלטע טראַדיציעס אַ היים און אַן אויסשפּרעך פאַר אונזערע געפילן.

מאַכט זיך אָבער אָמאַל אַן אויסטערלישן אינצידענט, אַ פאַרברעך ווי אַצינד וואָס זעט אויס שלא כּדרך הטבע און מיר שפּירן אַז עפּעס פעלט. מיר האָבן נישט אַ מסורה איבער די זאַכן. דאָס צו וואָס מיר זענען געוווינט איז צו ווייניק און מיר האָבן נישט אַ וועג ווייזער וויאַזוי זיך צו באַנעמען אין אַזוינע זמנים. דער שוואַרצער ארון איז צו ערנסט פאַר אַ קינד וואָס האָט נאָך אָנגעטון קאָלירטע קליידער. דער צוגעדעקטער שפּיגל קען נישט באַהאַלטן דער לאָך פון אַ קינדס קול און אַ בחנטע פּנים וואָס איז מער נישט דאָ און דער קריעה קלייד איז צו אַ שוואַכער מעטאָפאָר פאַר דער ריס וואָס וועט זיך קיינמאָל נישט צונייען.

אַז עס פּאַסירט ווי דאָ אַז אַ אַ קינד איז ברוטאַליש דעמערדערט געוואָרן דורך אַן אונזערער ווערן מיר אינגאַנצן פאַרלוירן. כּעס מישט זיך מיט רחמנות, טרערן מישן זיך מיט בלוט, נקמה מישט זיך מיט דערבאַרמקייט און מדת הדין און מדת הרחמים זענען משמש בערבוביא. כאָטש דאָס איז נאַטירליך און מען זעט עס איבעראַל פעלט אונז אָבער סיי די פירער און סיי די ווערטער צו פאָרמירן די געפילן. איין מספּיד האָט געזאָגט ווי ווויל ער האָט געפאָלגט און אַ צווייטער ווי פיין ער האָט געלערנט כּאילו דאָס איז זיין סך הכּל. און אויסער דעם פּסוקים מיט וווּנטשעוואַניעס. דערצו וואַקסט אַ פּחד און אַ וואָרט שכל וואָס איז נישט באַגלייט מיט אַמערס טרערן און זיפצן איז אַ בושה אַרוסצוזאָגן און קוים דערלויבט מען זיך צו טראַכטן. מיר האָבן מורא עפּעס צו טון אָן אַ הכשר פון רבנים און רבנים האָבן מורא עפּעס צו זאָגן וואָס זיי האָבן נישט געזען אין אַ ספר. ווייל אַז מיר לעבן אין אַ וועלט ווי אַלעס איז אָדער אַ מצוה אָדער אַן עברה איז וואָס איז שפּילן מיט לעגאָוי? און אויף דעם קלאָגן מיר. אַז נישט נאָר הילד איננו נאָר אויך הילדות איננו. מיר טאָרן אים נישט געדענקן ווי אַ קינד און אויך דערפון לערנען ווי אונז ערוואַקסענע דאַרפן זיך באַנעמען צו קינדער נאָר מיר דאַרפן אים אָנקוקן ווי אַ צוקונפטיקער חסידישער ייד און די תקנה איז אַז מיר זאָלן העכער שרייען יהא שמיה רבא.

*

גבולות חלק ה' בעולמו און אונז האָט ער איינגעצוימט מיט תרי"ג מצוות און אַ שולחן ערוך מיט נושא כּלים. ער האָט אונז אָבער אויך געגעבן אַ נחלה בלי מצרים און ווען אונזערע צוים ווערט אויפגעבראָכן ווייסן מיר נישט פון פּראָפּאָרציע. ראשית־כּל דאַרפן מיר עפּעס טון. אונזער לעבנס שטייגער איז געבויעט אויף דעם אַז ניין מיינט נישט ניין. אַלץ קינד האָבן מיר געלערנט אַז ווען משה רבינו נאָך זיינע תקט"ו תפלות, כמנין ואתחנן, וואָלט געזאָגט מיט איין תפלה מער וואָלט ער אַריבער דעם ירדן. און זייט דעמאָלט האַלטן מיר אין איין דאַווענען נאָך איין תפלה און בעטן נאָך איין מאָל און מאַכן נאָך איין השתדלות. אַז אַ קינד ווערט פאַרלוירן ברענגט מען צו שלעפּן דריי פערטל כּלל ישראל דיתבי על נהר האָדסן זאָלן גיין זוכן. און אַז דו קענסט נישט זוכן גיי זאָג תהילים, לייג צו אַ נאָמען, זאָג פּרק שירה, מאַך אַ תענית דיבור אַעיקר זיץ נישט ליידיג. אָבער די פּאָליציי זאָל מען חלילה נישט מודיע זיין ווייל וואָס פאַרשטיין זיי דען צו אַ יידיש קינד? און בדיעבד לאָמיר זיך נישט נאַרן וואָס שטערט עס זיי? און אפילו לכתחילה איז עס דאָך געווען אַ געוואַלדיקער קידוש השם.

אַז מען קען שוין נישט זוכן ווייל דער נייעס איז אָנגעקומען אַז טרוף טורף לייבי דעמאָלט ווערן מיר פאַרגליווערט. עס איז נישט דאָ וואָס צו טון אָבער מיר קענען נישט איינרוען. מיר דרייען זיך אַרום און מען יוישט און נעבעכט און מען קרעכצט און זיפצט און מען זוכט אַ רמז און אַ טעאָריע און אַ נביאות אַעיקר אַז ווען מען זאָל נאָר נישט רעדן בין גברא לגברא איז כל כלי יוצר עליך לא יצלח און אויסער דעם זענען מיר פּערפעקט. און אַז נאָך די אַלע שר"יס און ימח שמוס שטעלט זיך גאָר אויס אַז דער רוצח איז אַ ספרדישע איז דאָך ממילא שוין גאַנץ אַ קליינער חידוש. שפּעטער ווערט ער אַ גוי גמור און איין בעל דרשן האָט געזאָגט אַז וויבאַלד דער רוצח האָט געהרגט אין קאַלט בלוט האָט ער גאָר גענוצט דער כּוח פון עמלק. ווען דאָס אַרבעט נישט מאַכט מען אים אַ גלאַטער משוגענער און משוגעים זענען דאָך דאָ איבעראַל. מען געפונט צדיקים וואָס האָבן עס פאָרגעזען און ממילא באַקומט עס אַ פּלאַץ אין די סדרי בראשית. דער עיקר טרייסט דערפון איז אַז אחרי כּכלות הכּל האָט אַזאַ אַקט נישט געקענט זיין פון אַ משלנו וואָס פרעסט טשולנט ליל שישי. און ווען מען האָט שוין אַלעס אויסגענוצט איז שטענדיק דאָ דער פאָלבאַק פון משיח. נאָך אַזאַ מעשה קומט ער שוין זיכער אויפן נעקסטן עף באַן קיין דיטמעס.

עס איז לייכט צו שפּעטן אָבער עת לשחוק ועת לבכות. צו די אַלע פּחדים קומען צו כּללותדיקע פּחדים. מיר לעבן אין אַ וועלט וואָס מיר קענען נישט און צו וואָס מען האָט אונז נישט צוגעגרייט. מיר זענען אויף אַ פּרשת דרכים און עס פעלן אונז וועג ווייזערס. אַ וועלט פון אינטערנעט וווּ קינדער זענען גרעסערע בעלנים ווי זייערע עלטערן און וווּ דער שפּראַך פון איסורים און חרמות ווייזט זיך אויס צו זיין אָן מוח און אָן כּוח. אַ וועלט וווּ אַלץ מער פון דער יוגנט פאַרלאָזט אונזערע וועג און עלטערן ווייסן נישט ווען עס קומט צו זייערע טיר. אַ וועלט וווּ מיר האָבן יעדער חומרא אונטער דער זין, תלמיד תורהס און שולעס וווּ אַ יינגל טאָר חלילה נישט לערנען מיט אַ פרעמד מיידל אפילו אונטער דריי יאָר אַלט און יעדער ביך איז באַשטעטיקט מיט אַ הכשר. אָבער דווקא אין אַזאַ וועלט האָט אַ ייד דערמערדערט דווקא אַזאַ יינגל. די אָ שאלות מערן זיך און זוכן אַן ענטפער אָבער אונזערע פירער זענען אַ חלק פון די שאלות.

מיר האָבן נאָכנישט אַנטוויקלט עפּעס מער איידל און סובטיל וואָס ליגט האַלב וועג צווישן משניות און קדיש אויף איין זייט און ווויעריסטישע בילדער און קרעכצנדיקע געפילן אויפן צווייטן. דעריבער מאַכט מען אַ דרשת התעוררות וווּ מיר מעגן הערן בלויז רבנים ווייל נאָר דעת תורה שאָקלט אונזער וועלט. אַ בר דעת וואָס איז נישט אַ רב טאָר נישט אַדרעסירן אַן עולם אויסער פאַר אַן אַפּיל. אין דער תורה שטייט מען זאָל מאַכן אַ מעקה אויף אַ דאַך ווייל לא תשים דמים בביתך אָבער ביי אונז נאָך אַן אינצידענעט איז לכו ונשובה אל ה'. קומען די רבנים און זיי שרייען, זיי וויינען, זיי מאַכן קולות, מוסרן די פרויען אויף צניעות און די מענער אויף נישט רעדן ביים הויכע שמונה עשרה, רופן אַ חשבון הנפש און רעכענען אויס די עברות פון דער דור וואָס מיר דאַרפן פאַררעכטן בשעת ווען מיר דאָרשטן אויף עפּעס וואָס רעדט צו אונזערע געפילן. מען הערט רעדעס אויף אחדות פון די בעלי מחלוקת אַליין, תפלות אויף משיח און בעלי דרשנים פון ישראל וואָס פאַרשטיין גאָרנישט פון אונזער חוץ לארצדיקן לעבן. זיי קלאָגן און קרעכצן אויף די צרות וואָס הערן זיך נישט אויף אָן צו אַנערקענען אַז למעשה מאַכן מיר אַ חיים טובים און אַזעלכע אינצידענטן זענען אַ יקר המציאות.

און דערנאָך וועט מען מאַכן אַ קרן. שוין געקלאָגט, געוויינט, תשובה געטון, און אפילו געזינגן קען מען זיך נעמען צום קרייצער. ענדלעך קען מען שוין ווידער עפעס טון און מען קען שטוינען איבער די מיליאָנען און זיך ווידער פּאַטשן די בייכלעך מיט מי כּעמך ישראל. אָבער דאָס וואָס מיר ווילן זאָגן זאָגט קיינער נישט און דאָס וואָס מיר לעכצן צו הערן איז ואין עונה, קיינער רופט זיך נישט אָן.

אָט אַזוי הערשט אַ וואַקיום און אַ הוילעניש און אין דעם לאָך און חלל וואָס קיינער וויל נישט אָנפילן דווקא דאָרט טרעטן אַריין אונזערע בעלי מנגנים. טרערן מעקלערס מיט זעק פון קיטש, פּוסטע קרעכצן, ליידיקע זיפצן און יעדער זאַבלאָן וואָס זיי קענען דערפון אַרויסקוועטשן. זינגערס וואָס פאַרשטיין נישט אַז צו רעדן צום האַרץ דאַרף מען אויך קאָפּ. אַז אַמאָל איז שווייגן בעסער ווי מוזיק און אַז לאָזן זייערע געפילן יערן וועט פאַרבעסערן זייערע טייג. עולם גולם חלשט אָבער זיך צו באָדן אין פּוסטע סענטמענטאַלע זאַבלאָנען פון בלוט, און טרערן, און צובראָכענע הערצער ווייל נאָר דאָרט הערן זיי עטוואָס פון וואָס זיי פילן. זיי גיין נאָך זייערע נייע סעלעבישע געטער און אַזוי ווערט עס באַלד פאַריידישט אין היימיש. מיר האַלטן נישט פון אַ מינוט פון שטילקייט ווייל דאָס איז נישט אונזערע דרך. מיר זאָגן קדיש און לערנען משניות און האָבן זיך גאָרנישט צו לערנען ביי אַנדערע. אָבער אַז זינגערס פאַרפּאַסן ניגונים מיט ספּעשל עפעקטס אויף אַ גוף וואָס מען האָט קוים געברענגט לקבורה דאָס איז אַ חלק פון משה קבל תורה מסיני און אַז אין פּסוק שטייט וידום אהרן מאַכט נישט אויס. למעשה נישט נאָר זיי זענען נישט אַ קול קול יעקב נאָר זיי זאָגן נאָך ווייניקער ווי די תהילים זאָגערס ווייל זיי פאַרגרעבעווען און עקספּלויטירן אונזערע פאַרלוירענע געפילן מיט פאַנטאַזיעס פון מלאכים און בעכערס פון טרערן. זייערע פּויקן פאַרטומלען בלויז די קולות וואָס לאָזן זיך נישט הערן.

*

די ביטערע אמת איז אַז אַ גרויסער חלק פון אונזערע פאַרלוירנקייט שטאַמט פון דעם וואָס אונזער גאַנצער צוגאַנג צו קינדער איז אַ פאַרמישטער. מיר זען ווי די וועלט מאַכט אַן עסק איבער קינדער, פייערט זייערע אומשולדיקייט אין פּאָפּולאַרער קולטור און שאַצט די אידיאַליזם און ענערגיע פון יוגנט און מיר האָבן נישט דערצו אַן אייגענער נוסח. מיר ווילן טאַקע אַז אונזערע קינדער זאָלן זיין צופרידן אָבער מיר ווילן זיי אויך ערציען צו זיין ערלעכע יידן און ווען עס איז אַ סתירה איז יידישקייט תמיד דער זיגער. כאָטש אויף אַ יחידישן אופן געפונען עלטערן און משפּחות חן אין זייערע פּיצלעך האָט עס אָבער נישט אַן אויסשפּרעך אין אונזער מסורה. ביי אַ בר־מצוה זאָגט מען פאַר אַ בחור אַז ער ווערט געבוירן מיט אַ יצר הרע שנאמר לפתח חטאת רובץ און דער יצר טוב קומט הערשט ביי די דרייצן. הייסט עס אַז וואָס דער וועלט רופט קיוט און זיס, די בערעלעך און בהמהלעך פון אַ בייבי, מיקי מייזעלעך און באָב דער בילדער, פישר פּרייס און פּליימאָביל זענען אַלע מעשה יצר און דער תכלית איז בלויז תורה צוה און אביו מלמדו תורה.

אונזערע קינדער שפּילן זיך טאַקע מיט די אַלע זאַכן אָבער עס איז ווי אַ הוראת יחיד און עס איז נישט איינגעגעסן אַלץ אַ קאָלעקטיוון היתר. אַז אונזערע קהלות ווילן מאַכן טאַטעס זאָלן מער פאַרברענגן מיט די קינדער אָרגאַניזירט מען נישט אַ באַל שפּיל אין אַ פּאַרק נאָר מען מאַכט אַ פּראָגראַם פון אבות ובנים זיי זאָלן לערנען צוזאַמען כּאילו קינדער פאַרברענגן נישט גענוג ביים גמרא. קינדער פאַרשטעלן זיך אויף פּורים ווי 'טאַטעס' און 'מאַמעס' מיט אַ שטריימל און שייטל און נישט ווי כאַראַקטערס פון זייערע שפּילערייען. טאַקע פּורים ווען מיר לאָזן זיך ווויל גיין איין מאָל אַ יאָר מאַכט מען עס קאַליע מיט ישיבת מרדכי הצדיק. פאַרוויילונג אפילו פאַר קינדער איז צום בעסטן אַ בדיעבד און  אויף לכתחילה איז עס אַ ספק מעשה יצר. און ווי קענען טאַטעס זיך פאַרבינדן מיט קינדער אַז זיי זענען זיך מחיה מיט יו־טיוב און דער עקס פאַקטאָר אָבער זייערע קינדער קענען זיי נאָר פרעגן ‘וואָס האָסט דו היינט געלערנט אין חדר?’ וויפיל פּשטים מען לערנט נישט אַריין אינעם ברוך שפטרני איז אין מקרא יוצא מידי פּשוטו. אַפילו דאָס וואָס יעדער רופט דעם נפטר ‘לייבי’ הערט זיך עטוואָס מאָדנע אין אַ קהלה וווּ מען רעדט פון קינדער, ‘מיין עלטסטער’, ‘מיין פיפטער’ אָדער ‘מיין יינגסטער.’

אַז קינדער זענען אַ טפל וועט מען דאָך נישט זוכן דער פליישיקע גורם פון אַזאַ אומגליק אין פשוטע הסברים אויסגעטון פון מעטאַפיזישע ענינים. פון די אַלע דרשות און קאָנצערטן און שמועסן וועלן קעמפּס נישט מער אַכט געבן איבער זיכערהייט, מלמדים וועלן ווייטער לאָזן קינדער אָן אַ וואַך, עלטערן וועלן ווייטער לאָזן פּיצל קינדער אונטער דער אויפזיכט פון קינדער וואָס דאַרפן אַליין אַ שומר, מען וועט אָנשטאָפּן קליינע דירות מיט קינדער פאַר פּליי גרופּס און שלש סעודות וועט מען ווייטער לאָזן די קינדער אַרום טאַנצן אויף אַלע געסער ווען די טאַטעס פאַרגלייצן זיך איבער בני היכלא דכסיפין אָדער קייען איבער די וואָכעדיקע לשון־הרעס איינגעטונקן אין הערינג.

דאָס אומגליק איז אַן אמתער אומגליק ווען מען לערנט זיך נישט דערפון. דאָס היימישער פינצטערנישט פאַרבלענדט אונז די אויגן און מיר קענען נישט זען לעכטיקייט טאָמער שיינט עס פון דער פרעמד. דאָס איז אונזער אומגליק. קינדער מעגן שטאַרבן אָבער די שומרים און מתעסקים און רבנים און חזנים זיי וועלן אונז דערציילן אַז כּלל ישראל בלוטיקט און דער באַשעפער פאַרגיסט טרערן און ער ברענגט שוין משיחן און דערווייל אַז מען האַלט רבינו תמס זמן קען מען אויף ערב ראש חודש אב מיט צען מינוט שפּעטער אַריינכאַפּן נאָך אַ פּאָרציע פלייש.